Ik ben niet waar je denkt dat ik ben, maar in El Salvador, het kleinste Centraal-Amerikaanse land dat wellicht de sterkste guerrilla groepering ooit in de geschiedenis van Latijns-Amerika teweeg heeft weten te brengen: het Front Farabundo Martí voor Nationale Bevrijding (Spaans: Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional). Deze vocht twaalf jaar lang tegen de Salvadoriaanse militaire dictatuur en was aangemoedigd door de massale radicalisering van de jeugd na de moord op de bekende en sociaal bewogen aartsbisschop Óscar Romero. Hij werd op 24 maart 1980, terwijl hij de mis opdroeg, door de extreemrechtse doodseskaders vermoord.

Het was een cruciale tijd in de Koude Oorlog; de republikein Ronald Reagan was aan de macht in Amerika en riep de eerste war on terror uit, die vooral gericht was op Latijns-Amerikaanse doeleinden. Onder zijn macht werd El Salvador wereldwijd de grootste importeur van Amerikaanse militaire steun; miljarden dollars vloeiden het land in. De vijand: de FMLN. Twee decennia later; tijdens de tweede war on terror onder George W. Bush, verkreeg Turkije de positie van het vroegere El Salvador, met als vijand de PKK.

‘Terroristenlijstje’ slechts een spel

Net als nu het geval met de PKK stond de FMLN in de jaren ’80 op de Amerikaanse lijst van terroristische organisaties. De FMLN wist echter alle Amerikaanse taboes te doorbreken en ondanks het officiële beleid van haar regering omtrent het niet onderhandelen met ‘terroristen’, wist de FMLN zich te legaliseren tot een politieke partij met de ondertekening van de Vredes Verdragen in 1992; zowel Amerika als de Salvadoriaanse regering gaven toe. Verder wist de FMLN in maart dit jaar voor het eerst de nationale verkiezingsstrijd te winnen; van zogenaamde ‘terroristengroep’ evolueerden zij zich tot democratisch verkozen machthebbers. De FMLN bewees dat het zogenoemde ‘terroristenlijstje’ slechts een Amerikaanse spel was; landen en groeperingen werden (en worden) in overeenstemming met de ontwikkelingen van het Amerikaanse buitenlandse beleid, erop gezet en eraf gehaald. Een goed voorbeeld hiervan is Irak, die in 1982 van de lijst werd gehaald enkel zodat Amerika haar financiële steun aan Saddam kon toezeggen in zijn oorlog tegen het gevreesde islamitische Iran.

In het voormalig FMLN guerrilla-kamp op de berg Guazapa.

Baby’s als potentiële terroristen

Maar er is meer. ‘De terrorist’ bestaat überhaupt niet. De officiële Amerikaanse definitie van terrorisme geldt namelijk ook voor de activiteiten die de andere kant zelf uitvoert. Die tegenpartij gebruikt echter een verbloemende benaming om hun activiteiten te rechtvaardigen; namelijk onder het mom van een ‘tegenoffensief’. In een land als Turkije worden (en voornamelijk werden) er veel van deze activiteiten door het leger en de media van het publiek onthouden; zo zullen maar weinig mensen weten van het feit dat Turkije meer resoluties van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties heeft overtreden met betrekking tot geweld, mensenrechtenschendingen en militair optreden, dan Irak onder Saddam Hoessein. Dit werd recentelijk aan het licht gebracht door de bekende mensenrechtenactivist Noam Chomsky.

Als ander voorbeeld zijn de talloze moorden en misdaden die milities in El Salvador begin jaren ’80 pleegden om de bevolking af te schrikken. Ik bezocht een kerk in het bergachtige noordoosten van het land waar in december 1981 de grootste massamoord in de burgeroorlog plaatsvond; baby’s van twee dagen oud werden op de meest wrede manieren vermoord met als reden dat zij nog wel eens toekomstige guerrillastrijders zouden kunnen zijn.

De Salvadoriaanse FMLN en de Koerdische PKK

In de hoofdstad San Salvador sprak ik over deze zaken met voormalig guerrillastrijder en ex-politiekgevangene Rolando Ernesto Morales (ook wel ‘Tito’ genoemd in zijn guerillatijd). Tito is momenteel directeur voor de vrijwilligersorganisatie REDES, welk zich inzet voor de wederopbouw en ontwikkeling van El Salvador.

“De strijd van de FMLN en die van de PKK kunnen niet worden vergeleken,” zo zei hij. En natuurlijk heeft Tito hier gelijk in. Ondanks de marxistische achtergrond van de PKK is de partij met nadruk vooral gewikkeld in een etnische en nationalistische strijd, terwijl de strijd van de FMLN puur gebaseerd was op ideologie. Die van de PKK is moeilijker in veel aspecten, vooral vanwege het feit dat mensen ‘natuurlijk’ worden geboren met een etnische achtergrond en hier geen verandering in kan worden gebracht. Het gevoel voor het nationalisme is in dit geval dan ook sterker. Een ideologische strijd biedt meer mogelijkheden en uitwegen. Het wordt waarschijnlijk meer geaccepteerd door de bevolking en heeft ook een veel grotere kans om een groot deel van de bevolking voor zich te winnen, wat cruciaal is voor een guerrillagroepering.

Foto: Met ‘Tito’, voormalig FMLN-guerrilla en politieke gevangene, in zijn REDES-kantoor in San Salvador.

Oplossing ligt in compromissen, van beide kanten

“Hoewel de Koerdische kwestie erg complex is, zoals meestal het geval met etnische minderheidsconflicten, is de beste oplossing een democratische met compromissen van beide kanten, zoals op succesvolle wijze in El Salvador plaats heeft gevonden”, aldus Tito.

Tito was nogmaals correct. Oorlogen en het guerrillaleven zijn namelijk niet wat ze je in films proberen te doen geloven; het is de hel op aarde. De guerrillastrijder is iemand die aan de zwaarste fysieke omstandigheden is blootgesteld met enkel de idealistische hervormingen in zijn gedachten als pure doorzettingsvermogen. Ondanks de attack and retreat- tactiek als groot voordeel, is een guerrillastrijd erg zwaar; je bent uitgesloten van de buitenwereld, waar de medische klinieken en supermarkten onder toezicht van de (grotere) vijand staan; de publicatie en distributie van kranten moet in het geheim gedaan worden; de ontvangst van buitenlandse steun moet binnengesmokkeld worden; communicatie is beperkt en het allerergste voor de guerrilla’s is nog wel dat zij als de boosdoeners worden gezien en als ‘underdog’ moeten optreden.

De PKK heeft jarenlang gevochten om de basiseisen van de Koerden te verwezenlijken omdat de Turkse staat geen andere opties bood. Het gevolg van het Turkse beleid was de radicalisering van een groot deel van de Koerdische bevolking, die fel achter de strijd van de PKK stond. De huidige pogingen en publiekelijke aankondigingen van de regerende AKP om de kwestie democratisch op te lossen, vormen een deel van een verwelkomend gebaar na jarenlange ontkenning en onderdrukking van de Koerden. Gekeken moet worden naar de successen van El Salvador, een land dat zich nu in volle gang aan het ontwikkelen is. In plaats van wapens te kopen, gaan de financiële uitgaven daar nu naar het onderwijs en de infrastructuur, met als gevolg een enorme groei op het gebied van het scholingsniveau van de bevolking en de economische welvaart. Toerisme bloeit, en de bevolking ziet nu eindelijk dat (buitenlandse) inkomsten, welk voorheen voor politieke beïnvloeding werden gebruikt, nu naar positieve doeleinden gaan.

Vrede en verandering

Hoog op de zogenoemde berg van Guazapa in het voormalige guerrillakamp laat de Salvadoriaanse begeleidster mij een hol zien waar de strijders zich in terugtrokken in geval van gevaar. De begeleidster was ten tijde van de burgeroorlog hulpverleenster en vertelde hoe zij destijds uit nood voor bombardementen drie dagen lang in dat pikkedonkere, hete gat door heeft moeten brengen, zonder enig voedsel of drinken. Nu leeft zij in vrede, heeft ze een baan en draagt ze trots een felrode FMLN t-shirt met daarop de Spaanse woorden “Unirse al cambio!”, oftewel: “Wordt deel van de verandering!”

Iris Hannema heeft tevens een eigen onderneming in film-, foto- en tekstproducties. Zij is werkzaam geweest voor vele bekende Nederlandse tijdschriften en kranten. Klik hier voor de website van Iris Hannema.

Reizen voorbij Diyarbakir wordt door het ultieme reizigersboek, de Lonely Planet, alleen aangeraden aan de meest avontuurlijke backpackers. Geen toeristisch gebied dus, precies wat ik zoek. Verstopt op een van de laatste pagina`s staat een mini-kadertje met iemands persoonlijke ervaring van een trip door het noorden van Irak. Een spectaculair verhaaltje, althans, ik vind het fan-tas-tisch en weet het nu zeker: ook ík ga Irak binnen komen. Ondanks heftig protest van het thuisfront zit ik enige tijd later met mijn backpack in de bus richting oostelijk Turkije. Ik krijg al gauw op mijn hart gedrukt: het gebied waar ik naar toe ga `Irak` noemen is als vloeken in de kerk. `Northern-Iraq? Nee, dat is Koerdistan`. Wat weet ik eigenlijk van de Koerden? Kwamen Koerden niet alleen in het nieuws als er gevochten wordt met het Turkse leger? Ik heb wel eens wat over de vrijheidsstrijd van de PKK gelezen. Enge gemaskerde mannen, toch? Yep, ik weet er verdomd weinig van. Zelfs niet dat er in grote gedeelten van zuid-oost Turkije helemaal geen Turks wordt gesproken, maar het Koerdisch, een compleet andere taal.

Voor ik dat in de gaten heb, ben ik vele reisdagen verder. Ik maak fout op fout. De paar woordjes Turks die ik mijzelf ooit in Istanbul heb eigen gemaakt, probeer ik met grote inspanning zorgvuldig uit te spreken met gevolg dat ik meerdere malen Koerdische mensen in het Turks bedank en afscheid neem. Maar zelfs ver voorbij Mardin wordt mij dat door niemand kwalijk genomen. In de bus ben ik verbijsterd, als vrouwen mij liefdevol hun man aanprijzen en ruimhartig aanbieden of ik niet met hem wil trouwen. `He`s very good man`. Als dat geen liefde is!

Later spreek ik in het noorden van Irak (sorry, Koerdistan) ergens in een theehuis een prachtige jongen, Mohammed over polygamie. Hij is op zijn 18e getrouwd met een door zijn vader uitgekozen vrouw en vertrouwt mij toe: `Als ik geld genoeg heb, wil ik graag een tweede vrouw, iemand die ik zelf uitkies en die wel haar naam kan schrijven`. Hoe geëmancipeerd ik dan ook ben, ik kan me er wel iets bij voorstellen. Hoe dieper ik Koerdisch Turkije in reis, hoe vaker mijn bus stopt zowel voor kudden met koeien als voor militaire checkpoints, maar ook hoe mooier het landschap wordt en des te vriendelijker de locale bevolking mij tegemoet treedt. Waar ik ook kom, ik word met open armen ontvangen door enthousiaste families die mij uitnodigden om thee te komen drinken of bij hun thuis te eten, heerlijk te eten. Het schitterende gebied heeft nog veel dorpjes waar de tijd heeft stilgestaan.

In de Metro beschrijf ik mijn enthousiasme over het oosten van Turkije als volgt (de krant kreeg daar trouwens veel blije reacties op): `Onbekend maakt onbemind, maar na een paar dagen reizen ben ik verliefd. De azuurblauwe meren verstopt tussen roodachtige rotsen, uitgestrekte gebieden waar de natuur de overhand heeft, dorpjes met een geschiedenis die teruggaat tot in de tijden van de Bijbel, oude verweerde Turkse mannen die op marktpleintjes backgammon spelen en vriendelijk zwaaien als de bus langs dendert. Een Turkije zoals ik altijd hoopte dat het zou zijn.` Nog steeds vind ik deze onbekende kant van Turkije het allermooist wat het Midden-Oosten qua natuurschoon te bieden heeft. Sommige wetenschappers beweren dat hier ergens de Hof van Eden moet zijn geweest. Ik ben geen wetenschapper, maar ik kan me het zomaar voorstellen.

Na vier dagen ben ik geïntegreerd. In restaurants en theehuizen drink ik een glaasje thee voor een bijna niets en zit ik ’s morgens aan een Turks ontbijtje met tomaten, komkommer, olijven, geitenkaas, yoghurt en stukken vers gebakken brood. De mannen op straat zijn behoorlijk vrijpostig. Ik zeg één woord tegen ze en ze willen me meteen meenemen naar huis, wegwijs maken in de stad, fêteren. Ik weiger altijd, zelfs een kop koffie, maar dat wordt me niet altijd in dank afgenomen: `You hurt my feelings`. Het is even manoeuvreren.

In Şirnak krijg ik van een lerares Engels in een ‘aile salonu’ (theehuis waar vrouwen welkom zijn) ongevraagd advies hoe de mannen mij als alleen- reizende vrouw zien en hoe ik ze het best op een afstand kan houden zonder ze te beledigen. Zonnebril ophouden, zien ze je ogen niet, fluistert ze mij toe. In drukke bazaars grijpen vele handen om zich heen en word ik in mijn billen geknepen, maar bij de eerste de beste dreiging van mijn terugmeppen, ben ik ook daar van af. Toch ga ik de cultuur steeds beter snappen. Zou een van mijn vrienden weten dat de Koerden als volk strijden voor een eigen land? En dat zij daar ook verdomd dichtbij zijn? Eindelijk begrijp ik ook dat Koerdistan (het gebied noord-Irak dus), waar ik de volgende ochtend per taxi naar toe ga, het beloofde land voor de Koerden is. Eerlijk gezegd heb ik bij het oversteken van de grens naar Irak niet zozeer het gevoel dat ik een promised land intrek. Ik vraag mij tussen al die dreigende militairen af of ik niet dichter naar de dood toe wandel.

In de hoofdstad Arbil slaap ik vanaf dag één bij twee Koerdische jongens thuis. De een is een Iranese Koerd, zakenman in medische producten en de ander een Turkse Koerd, journalist van boeken over Hebollah. Het logeersysteem heet couch surfing. Mijn gastheren laten mij het hele noorden zien. Vinden ze leuk, er komen nauwelijks toeristen in Iraaks- Koerdistan. En dat is vreselijk jammer. Voor de avontuurlijke reizigers valt er ongelofelijk veel te genieten. Ook de Lonely Planet rept over Erbil met geen woord over het mooie meer, het rustgevende ex-Saddampark met bloeiende rozenstruiken en palmbomen, het hilarische museum en het oude fort. Het wordt hoog tijd dat er een goed reisboek wordt geschreven over dit prachtige onontdekte land. Helaas blijf ik maar een paar dagen, want bij het grensgebied breken er gevechten uit. Het is echt te hopen dat het slepende Conflict snel tot een oplossing komt. Het ongerepte landschap en de uitermate vriendelijke bevolking verdienen het dat veel meer westerse toeristische avonturiers van dit sprookjesachtige landschap kunnen genieten.

Tekst en foto`s: Iris Hannema

Picknicken in de bergen en langs de in het najaar geboren rivieren, is een populaire vrijetijdsbesteding in Koerdistan. Het is meestal op vrijdag, de vrije dag van de week, wanneer de meeste Koerdische families voor een dagje het drukke stadsleven verlaten en zich begeven in de mooie natuur. Een trip naar de bergen en de omliggende dorpen rondom de grote steden is vaak de uitkomst. Omdat ik elf jaar lang het land niet had gezien, leek mijn familie een dagbesteding in de bergen een mooi moment om mij enigszins van mijn Hollandse jasje te ontdoen en voor te bereiden op een maand verblijf in Koerdistan. We kozen voor Bergelû en de omliggende typisch Koerdische dorpen in de beurt van Slemani.

Voorbereiding

Een reis naar de bergen begint met een voorbereiding waar iedereen aan mee doet. Terwijl de vrouwen de lekkerste Yaprax (de Koerdische dolma) beloven, moeten de mannen hun kwaliteiten bewijzen door het beste stuk vlees van de markt te halen. Om zeven uur in de ochtend beginnen de vrouwen al te koken en rond negen uur is iedereen klaar om te vertrekken naar Bergelû. En mijn taak op die dag was natuurlijk het eten van de Yaprax!

De keuze van Bergelû was een bewuste keuze. In de jaren tachtig was Bergelû het hoofdkwartier van één van de grootste Koerdische partijen die vanuit Zuid-Koerdistan een gewapende strijd voerde tegen het voormalige regime van Saddam Hoessein. Mijn familie wilde mij laten zien hoe deze gevechtsplaats veranderd is in een toeristenattractie waar ieder weekend tientallen Koerdische families naar toe gaan.

Onderweg

Het drukke stadsleven eindigt wanneer je niet meer afgeleid wordt door de hoge gebouwen die als paddenstoelen uit de grond rijzen, maar door de bergen met hun witte toppen. De eerste berg die we tegenkwamen was Piremegrûn. Terwijl mijn vader mij trots erop aanwees hoe mooi Piremegrûn wel niet was, werd ik afgeleid door iets anders: Benzinestation Amsterdam! Een benzinestation die door zijn eigenaar genoemd is naar Amsterdam nadat Nederland Frans van Anraat had berecht voor het aanleveren van chemische wapens aan het voormalige regime van Saddam Hoessein. Dit was bedoeld als dank aan het Nederlandse volk.

Foto: Benzinestation Amsterdam met Piremegrûn op de achtergrond

Om in Bergelû te komen, moeten we eerst onszelf kriskras met de auto door de hoge bergen heen slepen. Onbewust is het eerste contact met de charmante dame al gemaakt! Terwijl de berg van Piremegrûn als een strenge vader waakt over het groene vallei, verklaart een stukje zonnestraal de liefde aan haar. Met veel bewondering kijk ik ernaar; op dat moment beginnen de eerste waterdruppels zich te ontfermen over de twee geliefden.

In dit land is zoveel bloed gevloeid dat de aarde geen behoefte meer heeft aan water. Ik denk dat het juist de waterdruppels zijn die deze grond opzoeken om zich los te maken van al het onrecht die ze jarenlang vanuit de hoogte hebben moeten aanzien. Zo klinkt in ieder geval iedere druppel die ik op mijn wang krijg terwijl ik een fotomoment probeer te vinden.

Foto: Piremegrûn

Na anderhalf uur reizen komen de eerste huizen in zicht. Hoewel Bergelû tegenwoordig voorzien is van allerlei moderne voorzieningen zoals nieuwe wegen, elektriciteit en een eigen watervoorziening, is de stempel uit de oorlogstijd nog niet geheel verdwenen. De huizen zijn gebouwd tegen de berg aan, zodat ze minder zichtbaar zijn voor helikopters die daar dagelijks bombardementen uitvoerden in de jaren tachtig.

Foto: Bergelû

Foto: Huizen tegen de berg aan

Naarmate ik meer het dal in ga, waar het dorp gelegen is, begin ik des te meer de omgeving te waarderen. Er heerst hier een harmonie tussen de natuur en de mens. En die harmonie is hier voelbaar. Terwijl de hoge bergen als oude wijze mannen neerkijken naar alles wat onder hun voeten ligt, zijn ze voor de dorpelingen beschermheren. Toen Bergelû in de tijd van Saddam Hoessein dagelijks met mosterdgas bestoken werd, een tijd waarin ze zelfs door Allah in de steek waren gelaten, waren het juist deze bergen die de dorpelingen beschermden tegen de tirannie van Saddam Hoessein, vertelde een oude inwoner van het dorp mij. “Iedere dag waren deze bergen de enige reden voor driehonderd strijders met hun gezinnen om de vrijheidsoorlog in stand te houden”, vertelde hij met de tachtig jaar oude tranen in zijn ogen.

Ik was nieuwsgierig naar wat de oude man zei. Waarom waren zoveel Peshmerga’s, Koerdische strijders, hier gestationeerd in een tijd dat de Koerdische strijders niet meer dan een paar duizend waren?

Het antwoord lag op een nauwe pad langs de berg met daaronder een prachtige waterval. Daar was het radiostation “Radîoy Dangî Galî Kûrdistan” gestationeerd, waar iedere dag de anti-Saddam propaganda, nationalistische liedjes en bevelen aan de strijders werden uitgezonden. Het regime van Saddam Hoessein wilde ten koste van alles het radiostation vernietigen. Dat was hem echter nooit gelukt.

Er is inmiddels geen spoor meer te vinden van het oude radiostation. Net onder het oude radiostation zijn er tegenwoordig overdekte terrassen gebouwd voor de bezoekers die in de warme zomermaanden hun toevlucht zoeken in de koele, voor de zon gevluchte dal.

Foto: de plek waar radiostation “Radîoy Dangî Galî Kûrdistan” gestationeerd was.

Foto: De waterval van dichtbij

Na vandaag realiseer ik me opeens dat ik uit een land kom waar bergen beschermheren zijn en de natuur een charmante dame. Met gemengde gevoelens verlaat ik Bergelû. Het belangrijkste wat ik vandaag mee ga maken, moet overigens nog komen. In mijn volgende reisverhaal schrijf ik daar meer over. Met een prachtige zonsondergang verlaat ik voorlopig Bergelû.

Foto: Zonsondergang Bergelû

De volgende dag kun je aan een willekeurige taxichauffeur vragen om je naar de algemene vertrekplaats te brengen voor de taxi’s voor regio’s buiten Hawler. Dit wordt overigens Naqaliyat genoemd, een Arabisch woord voor vervoerplaats. Op Naqaliyat kun je een taxi huren om, in mijn geval, naar Slemani te gaan.

Foto: De eerste bergen kom je al tegen na 15 minuten Hawler te hebben verlaten

De taxichauffeur kan verschillende routes nemen, vooraf vertellen ze je ook welke route ze nemen. In het geval van Slemani kun je hetzij via Kerkuk hetzij via Koya gaan. Reizen via Kerkuk is veel prettiger – betere wegen- maar via Koya zie je veel meer natuur. Ik koos voor de laatste route. De reis duurde slechts twee uur.

Foto: Onderweg naar Slemani, net voorbij het stadje Koya

Foto: Voormalige kazerne van het Iraakse leger in de tijd van Saddam Hoessein. Momenteel staatsgevangenis

In totaal kwamen we vier controleposten tegen. Er is een groot contrast tussen hoe de politiemannen eruit zien en hoe ze zijn. Ze zien eruit als de meest beruchte moordenaars die je ter plekke kunnen executeren, maar je wordt zo aardig aangesproken en behandeld, dat het niet al te gek is als je je afvraagt of ze het echt menen of niet. Op de controleposten is het belangrijk dat je meewerkt. Ze vragen je vaak uit te stappen en controleren je paspoort. Fouilleren gebeurt sinds de val van Saddam Hoessein in 2003 niet meer. De reis van Hawler naar Slemani duurde slechts twee uur. Voor een onervaren chauffeur is het niet aan te raden om met eigen vervoer vanaf Hawler naar Slemani te reizen. Het Koerdische rijgedrag kan echt dodelijk zijn. Bochten nemen met 100 km/uur is bijvoorbeeld heel normaal.

De dag na elf jaar weg te zijn geweest

“Hey dokter, hey dokter

Ik ben in het ziekenhuis beland
Mijn ziekte is ongeneselijk
Laten we de dokter stenigen
Hey dokter, hey dokter

Hey dokter, Hey dokter”

Hier heb ik twee uur naar geluisterd. Waarom? Omdat ik per ongeluk tegen de chauffeur zei dat ik over een jaar dokter word. Na een uur vroeg ik de chauffeur of hij toch geen ander liedje had. Die hij had hij ook:

(letterlijke vertaling)
Wanneer zij naar de hamam (vrouwenbad) gaat
maakt ze iets in me wakker
met haar twee mooie borsten
sinaasappel, granaatappel en perzik
passen ze allemaal net in mijn handen
net als haar borsten
oh God, Ik offer mezelf voor deze borsten…

Ik koos snel weer voor Hey dokter, hey dokter. Je voelt je toch niet echt op je gemak met zo’n tekst naast twee dames van een jaar of twintig. En helemaal niet een uur lang.

Net voordat we Slemani binnenreden, vroeg de chauffeur waar hij naartoe moest. Ik wist niet waar we naartoe moesten, ik kon hem wel intuïtief vertellen waarnaar. Zo gezegd, zo gedaan. Na vijftien minuten kwam ik thuis aan. Het welkomscomitté wacht al op “Zjir uit Nederland”. Niet heel netjes, maar ik raakte toch geïrriteerd. Zjir uit Nederland? Ik kom toch uit dit land? Koerdistan? Iedereen doet er lacherig over. “Heb je je accent gehoord? Je lijkt net een Arabier die net Koerdisch heeft geleerd”, zegt mijn nichtje van een jaar of elf. Ik doe alsof ik niks gehoord heb en groet iedereen. Morgen is er een nieuwe dag. De keuze is tussen naar een Kebab zaak gaan of samen met mijn vader eerst de stad verkennen. Mijn rationele kant – lees mijn maag – zegt: Neem de Kebab. Nu nog mijn vader overtuigen dat dit de beste keuze is!

Lees ook: In Koerdistan: van Leiden tot Erbil (Zjir Rashaan)

Van Leiden naar Erbil

Tegenwoordig vergt het reizen naar Zuid-Koerdistan niet meer voorbereiding dan de gemiddelde vakantiereis. Wel dient de reiziger de nodige vaccinatie te krijgen. Via de website van Travel Clinic is er een overzicht te vinden van de aanbevolen en verplichte vaccinaties.

De beste manier om naar Zuid-Koerdistan te gaan op dit moment is per vliegtuig. Voor de mensen uit de Benelux is vliegen vanaf Duitsland de beste manier om naar Zuid-Koerdistan te gaan. Via verschillende reisbureau’s kan een vliegticket snel geboekt worden. Voor slechts 650 tot 700 euro’s kun je een ticket vanaf Düsseldorf Airport bemachtigen tot aan Erbil (Hawler) Airport in Zuid-Koerdistan. De reisduur is circa 4,5 uur. Een retourtje Düsseldorf, vanaf Nederland, kost overigens niet meer dan vijftig euro’s. Met een Nederlands paspoort is het niet nodig om een visum aan te vragen, die krijg je namelijk automatisch op Erbil (Hawler) Airport. Men moet erop letten dat een vliegticket slechts drie maanden geldig is en indien je langer dan tien dagen in Koerdistan verblijft, dien je je aan te melden bij de immigratiedienst in de stad waar je verblijft. Bovendien mag je geen reis hebben gemaakt naar Israël met het paspoort die je op Erbil Airport zult laten zien.

Eenmaal aangekomen op Erbil Airport, na de paspoortcontrole en het ophalen van bagage, word je per bus naar iets buiten het vliegveld gebracht. Vanuit daar kun je een taxi nemen naar de stad of natuurlijk een bekende vragen om je op te halen. Over de veiligheid hoef je je als reiziger geen zorgen te maken, de politie is overal.

Een bijzonder verhaal: de taxichauffeur

Om in de stad (Hawler) aan te komen, neem ik een taxi. De chauffeur, Qadir, een man van een jaar of dertig vroeg of ik voor altijd naar Koerdistan terug wilde komen. Nee, alleen voor vakantie voor 21 dagen, vertelde ik enthousiast. “Je bent gek als je in dit land wilt wonen,” vertelde hij.

Dit was shockerend. Na zoveel jaren mijn geboorteland niet gezien te hebben, vraagt een dergelijk opmerking om uitleg. En een uitleg had hij. Qadir was in de tijd van de burgeroorlog in de jaren negentig tussen de drie grootste Koerdische partijen (KDP, PUK en PKK) strijder van één van de partijen. Hij had gevochten tegen “mensen die hij niet eens kende”. “Mensen die gewoon Koerden waren,” vertelde hij emotioneel. Ik was boos. Waarom zou je je medemens vermoorden en ook nog eens je eigen volk? Een antwoord had hij niet. Spijt daarentegen wel.

“Telkens als ik naar de Koerdische kanalen van de Koerden uit Turkije kijk, voel ik me schuldig. Ik voel me schuldig, omdat ik nog geen vijftien jaar terug als een wilde hond op hen schoot, in opdracht van mijn bazen. De bazen die mij op dit moment in de steek hebben gelaten,” vertelde hij terwijl hij oogcontact met mij probeerde te vermijden.

Ik was nog geen uur in Koerdistan aangekomen en meteen werd ik geconfronteerd met het leed dat wij op de Koerdische televisie niet te zien krijgen, maar welke wel degelijk leeft onder de mensen.

Qadir was in 1997 opgepakt door de tegenpartij. Hij had twee jaar in de cel gezeten; met de nodige martelingen van dien natuurlijk. Toen hij in 1999 vrij kwam, had hij zijn wapen verkocht en nimmer heeft hij meer een schot gelost. Qadir is tot op de dag van vandaag boos op zichzelf en op zijn voormalige bazen. Na zijn vrijlating mocht hij zelf uitzoeken hoe hij zijn brood verdiende. Een loon kreeg hij niet van de partij voor wie hij vocht. Hij werd in de steek gelaten.

Na zijn vrijlating, wellicht ook door schuldgevoelens, wilde hij meer weten van de politieke situatie in Noord-Koerdistan. Voor een taxichauffeur wist hij ook aardig veel van de Turkse politiek en hoe de situatie van de Koerden in Noord-Koerdistan is.

Ik vertelde hem dat ik erg geïnteresseerd was in Kurmanci-dialect die in het noorden van Koerdistan gesproken wordt. Qadir was meteen enthousiast. “Wat is ‘hoe gaat in het’ in Kurmaci?” Waarop ik zei: “Çawayî!” Qadir was op dat moment een gelukkig mens, want hij sprak een woord van het dialect van de mensen die hij nog vijftien jaar geleden liever dood dan levend had willen zien. En vandaag de dag wilde hij hun taal leren.

Na dit emotionele gesprek, kwam ik in mijn hotel aan. Morgen op naar Slemani, mijn geboortestad. Ik ben benieuwd wat de nieuwe dag en mijn wederkeer me zal brengen. In ieder geval zullen er de volgende keer aan foto’s niet ontbreken.

Daar zit ik dan… onderweg van Alanya, dé vakantiebestemming in Turkije, naar Yeniceoba: een klein dorpje waarvan geen westerling weet dat het bestaat. Samen met mijn vriendin (half Koerdisch, half Nederlands), haar ouders en broertje rijden we op de snelweg richting Konya. In Nederland leek het me altijd een super leuk idee om met mijn vriendin mee te gaan naar haar familie, maar nu ik hier zo in de auto zit begin ik wel te twijfelen. Ga ik me wel vermaken? Zouden de mensen aardig zijn? Vind ik het eten wel lekker? Maar er zit niets anders op, ik ga naar een Koerdische familie en er is geen weg terug.

Aankomst

Na zes uur rijden zien we uiteindelijk het bordje ‘Yeniceoba’, daar gaan we: het moment van de waarheid. Als we voor het huis rijden staan er al een aantal enthousiaste mensen te wachten. Ik herken er een paar van de foto’s, ze begroeten me allemaal ontzettend vriendelijk en gastvrij. Een iemand zegt zelfs op zijn beste Engels: ‘Welcome to my house’. Nou, dat heb ik overleefd. Eenmaal binnen ga ik nogal wat ongemakkelijk zitten, maar door de lieve blikken begin ik me wat gemakkelijker te voelen.

Koerdische familie

We kwamen aan en na tien minuten leek het wel alsof ze me al tien jaar kenden. De kinderen wilden gelijk met mij spelen en de eerste avond begon een 6-jarig jongetje te zeuren, omdat hij per sé naast mij wilde slapen.

Vantevoren was ik een beetje bang dat iedereen om mijn vriendin zou hangen en mij links zouden laten liggen, omdat ik geen familie zou zijn. Het tegenovergestelde was waar. Alle familieleden die ik heb gezien waren in mij geïnteresseerd en heel lief. Ik sliep bij de tante van mijn vriendin en daar was het ook prima, in Nederland zou je je zulke gastvrijheid ook niet kunnen voorstellen. Het leek daar wel doodnormaal dat ik 2 weken even bleef overnachten.

Aan tafel/Watermeloen affaire

We aten altijd rond een uurtje of 9. We gingen in de kleermakerszit zitten en kregen een grote ronde plaat vol met eten voor ons gezet. Ik kreeg vroeger altijd te horen dat het vies en onbeleefd was als ik met mijn handen at, maar hier is het de normaalste zaak van de wereld, dus ik doe gezellig mee. Het eten was altijd goed verzorgd en lekker.

Op een dag zaten we ‘aan tafel’ (met andere woorden: in kleermakerszit rondom het kleed met eten erop) en prikte ik mijn vork in een stukje watermeloen. Ik kwam tot de ontdekking dat op mijn watermeloen een hele grote vlieg zat. Door met mijn vork heen en weer te gaan hoopte ik dat de vlieg weg zou gaan, en dat klopte. De vlieg vloog van mijn vork af, maar dat niet alleen: mijn stukje watermeloen vloog gezellig mee! De watermeloen maakte vlak voor de oma van mijn vriendin een noodlanding… Die merkte er gelukkig niets van, maar de opa wel. Zijn blik sprak duizend woorden en uit de grote ogen kon ik opmaken dat hij eigenlijk wilde zeggen: Wat flik jij nou? Gooi jij, Lisette van Loon, de Nederlander die hier te gast is, stukken voedsel naar mijn vrouw?!

Eigenlijk wilde ik heel hard in lachen uitbarsten, maar de gezichtsuitdrukking van de opa deed mij concluderen dat dat geen verstandige aktie zou zijn.

Verkiezingen

Op 22 juli waren de verkiezingen in Turkije. Het hele dorp liep uit om te gaan stemmen en vantevoren wist iedereen al op wie ze zouden gaan stemmen, namelijk op de AK-partij. Aan het einde van de middag was iedereen geweest en kwamen ze allemaal een zwarte stemvinger terug. Mijn vriendin vertelde mij dat als er één iemand in het dorp op AK-partij zou stemmen iedereen dat zou doen. Dat zou je je in Nederland eens voor moeten stellen, mijn buurvrouw stemt op de SP, dús ik ook? Uiteindelijk bleek het ook een grote overwinning te zijn voor AK-partij.

Stad (Ankara) en dorp (Konya)

Ik ben zowel in de stad als in het dorp geweest en daar zag je toch wel veel verschillen, bijvoorbeeld in de inrichting van de huizen. In de stad hadden ze gewoon banken en tafels, in het dorp kwam dat in veel mindere mate voor. Ook de taal was verschillend: in het dorp spraken ze onderling Koerdisch en in de stad werd al Turks gesproken, ook onderling met de kinderen. De kinderen in de stad werd niet eens meer Koerdisch geleerd, daar leerde de kinderen Turks.

“Mukaterrrrrrrr!!!!!”

Op een van de laatste dagen waren we in een melige bui: ik werd buiten het huis gesloten. Ik begon heel hard ‘Mukater!’ te roepen, de naam van mijn vriendins tante. Dat het daar niet niet gebruikelijk is dat je de voornamen gebruikt, daar was ik nog niet van op de hoogte gesteld. Later kwam ik erachter dat je uit respect ‘tante’ of ‘oom’ zegt. Dus terwijl ik heel hard Mukater riep, lagen de kinderen helemaal dubbel. Hilarisch vonden ze het, en de rest van de dagen werd ik telkens gevraagd of ik weer heel hard Mukater wilde roepen.

‘Andre Hazes is de pijp uit’

Een van de dingen waar wij ons mee bezighielden was het leren van Nederlandse woorden aan de neefjes en nichtjes. Het woord ‘slapen’ werd door de jonge neefjes zelfs al serieus tegen hun ouders gebruikt en ook het woord ‘potverdomme’ was al een begrip dat zonder onze aanwezigheid werden gebruikt.

Het nichtje van mijn vriendin, Derya, kon al hele zinnen in het Nederlands zeggen. We gaven haar een mini-cursus Nederlands, zodat ze – zou ze eens toevallig dit kikkerlandje bezoeken – in ieder geval zichzelf begrijpelijk kon maken voor anderen.

Met een sterk Koerdisch accentje sprak ze ons na: “André Hazes is de pijp uit.”
Derya: “Endrey Haazis is peyp aut.”

Door alle meligheid kreeg ze ook zinnetjes naar haar hoofd geslingerd, zoals: “Ga terug naar je eigen land, Derya!” Waarop zij weer antwoordde: “Potvirdumme!”

Cultuurschok

Ik was eigenlijk heel goed op van alles voorbereid. Echter, vier weken voordat we naar Turkije vertrokken overleed plotseling een 21-jarige neef. De laatste dagen van onze vakantie zouden we naar Ankara gaan en ze bij die familie doorbrengen. We kwamen daar aan en de tante keek al ontzettend verdrietig. Ze begon iedereen te omhelzen en toen barstte ze in tranen uit. Ik schrok me wild, zo’n uitbarsting van emoties had ik nog nooit echt meegemaakt. In Nederland is het rouwproces zo anders, daar huilen mensen eigenlijk stilletjes en schreeuwen het niet uit.

Het was nu inmiddels 6 weken geleden dat de neef was overleden en het verdriet was nog zo sterk aanwezig. Ik ben gewend dat je na 6 weken best regelmatig huilt, maar niet in deze mate. De hele tijd dat we in Ankara waren had ik een heel erg naar gevoel en ik had voor het eerst last van heimwee. Ik wist niet hoe ik me moest gedragen en voelde me ontzettend ongemakkelijk. Dit was echt een cultuurschok voor mij.

Afscheid

Na 2 weken was het tijd om afscheid te nemen, mijn vriendin had me al voorbereid dat zij zou gaan huilen. Ik dacht bij mezelf, pfff huilen, waarom?

Toen was de tijd daar. Mijn vriendin had al aardig wat emmers kunnen vullen met haar tranen, maar ik had het nog droog kunnen houden. Het omhelzen begon, en ja hoor, daar ging ik! De tranen rolden over mijn wangen en ik huilde misschien nog wel harder dan mijn vriendin. Zeker toen ik me bedacht dat ik deze ontzettend lieve en gastvrije mensen misschien wel nooit meer zou zien… In de auto zat ik met mijn grote zonnebril op stiekem nog wat traantjes weg te pinken. Wat heb ik het naar mijn zin gehad, ik wist niet wat ik moest verwachten, maar dat ik het zo leuk zou vinden had ik van te voren niet kunnen zeggen.

Geschreven door Lissete van Loon

Twee dagen voor vertrek lijkt de hele afgelopen maand me opeens in te halen en genadeloos onderuit te schoffelen. Ik sta weer eens op het dak en kijk uit over Hewler. De zon prikt in mijn nek. Flarden van de afgelopen maand vliegen als een wervelwind door mijn gedachten. Een close up van mijn starende blik in de verte, een zucht.

Een uurtje richting het zuidoosten, een drukke markt. Een klein jochie loopt met zijn oma door de wirwar van mensen. Hij vergaapt zich bij elke kraam aan de bergen fruit en groente met hun prachtige kleuren. De oude vrouw kijkt liefdevol naar haar kleinzoon. De zon weerspiegelt in zijn oog.

Een dag eerder, de zon schittert op de rivier Zab. Twee jongens lopen met hun kudde koeien, geiten en schapen langs de bedding. De dieren doen zich tegoed aan het water, de jongens lachen onbezorgd. Hoog boven ze staat een groepje westerlingen naar ze te kijken.

November 2008. Net over de grens op Koerdisch grondgebied staat een tank. In de tank zitten drie Turkse militairen. Ze lachen en kletsen met elkaar. Eén van de mannen laat een foto van zijn zoontje zien. In een flashback rent hij hem achterna in de tuin. Het zonlicht wordt gebroken door de waterdruppels van een sproeier. Een regenboog in duizend stukjes

In een wit bestelbusje zit een man te lezen. Een vreemde kalmte heeft zich van hem meester gemaakt. Hij legt zijn boek weg en kijkt vredig naar de menigte op de marktplaats. De motor komt tot leven en het busje zet zich in beweging.

Een Arabisch meisje stapt onder een waterstraal. Haar kleding raakt doorweekt en haar BH schijnt door haar blouse. Auto’s minderen vaart en steken hun hoofd uit het raam. Mahdi roept dat de opname goed is. Ze gaat in de zon staan om op te drogen, drie westerlingen wandelen weg van de set.

Enkele jaren daarvoor, Mosul. Een gezin ligt te slapen als er op de deur wordt gebonkt. Ze springen uit bed en rennen door het huis. De camera schiet hand held tussen de mensen door. Korte shots wisselen elkaar snel af, de paniek is voelbaar. Een jong meisje met een prachtige glimlach kijkt naar haar vader en moeder. De blikken terug doen haar glimlach verstommen.

Ahmed zit thuis op de bank met een notitieblok. Hij schrijft wat ideetjes op voor zijn film. Naast hem op de bank zit zijn broer een geweer schoon te maken. Hij vecht bij één van de vele milities. Van buiten komt het geluid van de oorlog. Doffe knallen in de verte.

Naast me staan Bill en Beri, achter ons ligt de filmset. Ver beneden me zie ik twee jochies lopen langs de rivier, een grote groep vee om ze heen. Wat zouden ze denken? Zouden ze hoop hebben voor de toekomst?

Een shot van een prachtig landschap. Het rustige geluid van vogels en krekels wordt verstoord door een onheilspellend gekraak. Een blikkerige radioboodschap volgt. De camera beweegt naar achteren en toont de tank. Hij begint langzaam van de heuvel te rollen.

Het jongetje eet een banaan en trekt aan zijn oma’s hand. Zijn blik glijdt over de vele vissen die liggen uitgestald. De oude vrouw ziet uit haar ooghoek hoe een wit busje het plein oprijdt.

In de hel van Bagdad schrijft een journaliste van CNN over de schoenenwinkels die worden vervangen door winkels met medische spullen. Er is geen behoefte meer aan schoeisel, maar des te meer aan rolstoelen en krukken. Twee straten verder wrijft Ahmed over zijn pijnlijke been. Hij glimlacht en geeft instructies aan zijn crew.

Een deur gaat langzaam open. In het schijnsel van twee koplampen staat een groep militairen. Het meisje gaat voor haar zusjes staan. Haar vader wordt hardhandig naar buiten getrokken.

Een duim drukt in slow motion een knop in. In 0,001 milliseconde schiet een elektrische puls door een aantal draden heen.

Augustus. De korte films van Mahdi, Ahmed en alle andere studenten draaien op het Korte Film Festival van Hewler. De toekomst van de Koerdische en Irakese filmindustrie zit verzameld in het donker. Ze krijgen een warm applaus als de films zijn afgelopen. In Bagdad wordt het huis van Ahmed’s familie onder vuur genomen door Amerikaanse troepen.

De tank komt tot stilstand in een groot weiland. De camera draait er omheen en op de achtergrond wordt een dorpje zichtbaar. De Turkse mannen luisteren naar de radio. Ze denken aan hun gezin en kijken elkaar stil aan als het bevel volgt.

Het witte bestelbusje scheurt open en laat een enorme vuurbal over de marktplaats rollen. We zien het jongetje en zijn oma een fractie van een seconde verstrakken. Dan worden ze door de schokgolf en het vuur in een kolkende massa van fruit, kraampjes en mensen weggeveegd. Het beeld fade naar wit.

Het meisje ziet hoe haar vader buiten op de grond geduwd wordt. Op zijn knieën kijkt hij naar zijn gezin dat in de deuropening staat. Dan hoort hij een knal en voelt een warme straal langs zijn gezicht lopen. Hij voelt zich koud worden. In stilte ziet het meisje hoe haar vader levenloos in elkaar zakt.

Op het dak van een hotel in Hewler staat een Nederlandse jongen. Twee dagen voor vertrek lijkt de hele afgelopen maand hem opeens in te halen en genadeloos onderuit te schoffelen. Zijn hoofd loopt over van de indrukken. De talen die hij niet spreekt, de mensen die hij heeft ontmoet, de verhalen die hij heeft gehoord. Hij zucht, zijn blik is troebel. Twee dagen later zal het vliegtuig waarin hij zit langzaam loskomen van de grond. De grond van een verscheurd land, de grond van hoop en gebroken dromen.

Lees hier meer reisverslagen over Koerdistan:

The Kurdistan Adventure

Mijn eerste openbaarvervroertrip ooit hier. De bus zit vol Koerden. Ik zit wat te zitten en te doen alsof ik het heel normaal vind om hier te zijn. Ik val niet graag op. Dan zie ik hoe mijn tante Dinars doorgeeft aan de jongen voor haar.

‘Twee personen’, zegt ze. Ik kijk hoe de jongen het geld overneemt en ik neem aan dat hij de conducteur is. Naïeve Nederlandse Koerd die ik ben. De jongen geeft het geld door aan de man voor mij en die geeft het door aan de vrouw voor hem, net zo lang tot het geld bij de chauffeur aankomt. Gefascineerd kijk ik om me heen. [i]No one cares.[/i] Dit is normaal. Zo betaal je hier je busrit. En daar gaat het spel nog een keer: er komen muntjes bij de chauffeur vandaan.

De man voor mij neemt het geld aan geeft het door aan mij. Zo gewoon mogelijk geef ik de muntjes door aan mijn tante. Ik doe mee met de andere Koerden, geïntegreerd als ik wil zijn. En dat doe ik best goed, vind ik. Mijn tante roept ‘We willen er hier uit alstublieft.’ De chauffeur stopt de bus. We stappen uit: we zijn in de bazaar.

Na twee weken in Koerdistan sta ik midden tussen de Koerden. Duizenden. Iedereen kent de weg in de bazaar. Iedereen behalve ik. Mensen lopen in een systematische wirwar door elkaar. Ze passeren alsof het gepland is. Ik sta niet in de planning, ik had hier niet moeten zijn en ik ken de regels niet.

De bazaar is een oneindigheid aan kleine winkeltjes met kleren, plastic, goud. Op straat verkopen ze slippers en kauwgom. En kopies van de nieuwste playstationspelletjes. Iedereen koopt, houdt plots halt, loopt door, passeert.

Ik begrijp het niet. Ik krijg geen overzicht op de structuur, op de bedoeling, op de regels. Als een hondje aan een lijn volg ik mijn tante. Ik begrijp haar tempo niet. Ze moet sneller lopen, denk ik. Dan hoef ik niemand aan te kijken. Nu kan ik iemand aankijken als ik passeer. Het maakt me bang, ze zullen merken dat ik niet in de planning stond. Dat ik hier nooit naartoe had moeten komen. Sterker nog: dat ik hier nooit geweest ben. Dat besef dat raakt me. En voor het eerst sinds mijn verblijf in Koerdistan voel ik een gemis: ik ben hier nooit eerder geweest.

In mijn treurigheid sleep ik mezelf achter mijn tante aan. Alleen met mijn verdriet. De geweren, de corruptie, de schijnheiligheid, verhalen over bloed en terrorisme: het raakte me, maar het trof me niet zo raak als dit.

Een jongen knipoogt naar me en ik denk dat ik kapot ga. Ik wil niet gezien worden en ik wil niets meer zien. Met mijn ogen naar de grond gericht duik ik terug in de drukte. Ik houd mijn adem in en zwem tussen de mensen door. Af en toe doe ik alsof ik geïnteresseerd naar een armband kijk. Ik passeer het textiel en zeg wat over de kleuren. Ik ben niet van plan kapot te gaan. Niet hier, temidden van al deze mensen.

Nu weet ik hoe een vreemdeling zich in een nieuwe stad moet voelen. Ik wou dat ik hier eerder was geweest. Dan was ik als ieder ander. Ik trek dit niet. Staren naar de grond en bang zijn om mijn tante kwijt te raken. De drukte is verstikkend, de bazaar een labyrint. We lopen door steegjes en kiertjes en deuren en winkels. En achter elke hoek ontluikt zich nog meer bazaar.

We kopen komkommers en brood. En het is eindelijk voorbij. ‘We gaan naar de bus.’ Ik knik en ik krijg weer lucht. Achter een poort ergens in de oneindigheid aan mensen, rijden bussen rondjes. We stappen in de voorste bus. Terwijl de bus al rijdt, stappen de laatste mensen in. Nu weet ik hoe het werkt, de bus, maar ik wil niet meedoen. Je weet maar nooit of je het goed doet. Ik zit de rit uit en glimlach bijna van geluk wanneer mijn tante zegt dat we eruit willen.

Ze vraagt hoe ik het vond, de bazaar. Ik zeg eerlijk dat het mijn hoofd deed duizelen. Ik kan wel janken, watvoor Koerd ben je als je niet eens doodgewoon door de bazaar kan lopen? Mijn tante lacht. Ze zegt ‘We gaan eigenlijk nooit naar de bazaar. Het is verschrikkelijk.’

Foto: Juwelier op de bazaar

- Slemani. Zaterdag 30 juni 2007.

Er raast een zandstorm door Hawler, de geest van het zuiden. Ze vervoert het as van de doden. Het jaagt de mensen van de straten. Het giert door steegjes, langs wegen, over daken. De korrels prikken in mijn ogen. Koerdistan is geraakt. Honderdvijftig doden na één knal. Tien regels in de krant en we gaan door. Het zand verbergt de zorgen. Sinds Saddam is het leeg buiten de stad. Geen gewassen die de vlakten kleuren. Overal slechts zand, verborgen massa’s menselijk restant. En we gaan door.

Hawler herbouwt. De ruïnes van de oorlog tonen hoe vermoeid ze is. Gebouwen reizen op en ontvouwen de plooien in het aanzien van de stad. Een glimlach verschijnt op haar gezicht. Vals als de tanden in een kunstgebit. Een dun laagje. Als goedkoop behang vervelt de schijn.

Gisteren: We zitten met een filmcrew onder een afdakking in de zon. We kijken uit over het paradijs, op de weg naar Qandil. Alle vragen zijn irrelevant. Het leven tijdloos. Een peshmerga beschermt het paradijs met zijn aanwezigheid. De crew heeft net gefilmd, het wordt een film die de sociale handicaps van Koerdistan bloot wil leggen. We eten van de barbecue. We praten vier talen door elkaar. We kijken hoe jonge herders hun kudde laten drinken en zelf verkoeling zoeken in de rivier.

Het is te warm om te filmen. De crew wil naar de rivier. Ik wil mee. Ik wil dat het water uit het Qandilgebergte mijn voeten raakt. Hier waren ooit de voeten van mensen, van soldaten, van peshmerga’s. Nu loop ik er. Zana, de regieassistent vraagt of hij me naar beneden kan helpen. “Ik ben een Koerd, ik vertrouw deze grond”, antwoord ik trots. Zana draagt een traditionele pofbroek. Het staat hem goed. Het doet me denken aan oude foto’s uit de bergen, peshmerga’s uit de jaren tachtig.

Foto: Qandil

Ik loop moedig over de stenen naar beneden. Tot de grond zachtjes onder mijn voeten siddert. Ze kent me niet. Zana strekt zijn hand naar me uit. Ietwat beschaamd pak ik zijn hand. Zana kent deze grond. Hij is zijn vader eraan verloren. Elke stap die we naar beneden maken, brengt me dieper in Zana’s geschiedenis. Van Teheran naar Sulemani, van de bergen naar Hawler. Zijn vader is een martelaar. Zana heeft korrels in zijn ogen. Zijn vader ligt onder het zand. We zijn beneden en hij zwijgt. Hij tuurt over het water. De herders aan de overkant lopen terug de bergen in.

De cameraman praat over zijn dromen van Europa. Ik praat over mijn dromen van Koerdistan. Mijn voeten raken de rivier. Beter dan dit kan het niet worden. Ik kijk naar Sven. Het water raakt zijn wezen, hij begrijpt het. Koerdistan is mooi. Ik kijk naar Zana. Zijn vader is nu deel van Koerdistan.

De kalmte en de koelte van gisteren leeft als een luchtspiegeling in mijn herinnering. Nu loop ik door de straten van Hawler, de wind achterna. Ik wil haar vangen en begrijpen. Maar ze raast maar door. Ik luister al een maand. Hawler, ze klonk niet eerder zo hees als nu.

Ahmad mailde uit de hel vandaag. Eén van zijn vrienden is doodgeschoten. Geen regel in de krant, slechts de wreedheid van alledag. “Iedereen in Bagdad loopt met zijn overlijdenscertificaat op zak”, zei Hussein twee weken geleden.

Nu loopt niemand over straat in Bagdad. Het is na zes uur ‘s avonds. Alleen de gekken, de soldaten, de terroristen en de zwerfkatten. Drie uur geleden was het zand nog daar. Zelfs het zand is vertrokken. Ik beeld me in hoe Ahmad zijn ogen prikten, toen hij hoorde van zijn vriend. Ik hoop dat hij de korrels uit zijn ogen krijgt.

Iedereen hier heeft korrels in zijn ogen. Ik weet dat ze nooit meer weggaan. Ik wrijf in mijn ogen. Ik vrees voor de toekomst. Turkije ligt op de loer, Iran wrijft in zijn handen en Amerika wil weg. De storm zal niet gaan liggen.

Wil je ook iets schrijven over je reis naar Koerdistan? Wil je je ervaringen vanuit Dersim, Hawler, Qamislo of Mahabad delen? Mail je foto’s en reisverhalen dan op naar info@azady.nl.

Ahmad, zijn bruine ogen dragen tranen, zelfs wanneer hij lacht. Gisteren vertelde hij dat hij niet aan zijn scenario kon werken. Zijn woonwijk in Bagdad was ingesloten door terroristen en militairen. Hij hing de hele avond aan de telefoon met zijn familie.
Vanmorgen klonk zijn zachte gezang door de gang van het hotel. Zijn verdriet drong door tot in de woorden van een lied dat ik niet verstond, maar wel begreep.

In de les oogt hij onrustig, hij loopt heen-en-weer, kijkt me verlegen aan en gaat weer zitten. Na de les vraag ik hoe het met zijn familie gaat. “Good”. Hij lacht.

Tijdens de individuele gesprekken in de namiddag komt ook Ahmad aan de beurt. Bill, Sven en ik zijn vermoeid van de lange dag werken. En Shakhawans keel is uitgedroogd van het vertalen, van het Arabisch naar het Engels en weer terug. Ahmad komt tegenover ons zitten. Zijn scenario is inmiddels af. Hij moet aan zijn decoupage werken. We hebben het even over zijn plan wanneer hij weer gaat staan. Ahmad kijkt ons verlegen aan. Hij kijkt naar Shakhawan.

‘Sorry dat ik sta.’, zegt Ahmad. ‘Ik heb een kogel in mijn been.’ Hij haalt zijn schouders op, om te doen alsof het niets is, een kogel in je been. Hij vertelt dat de kogel er wel uit kan, maar dat ‘ie op een nogal moeilijke plek zit. Als ‘ie er zomaar uitgehaald wordt, kan de kogel weefsel beschadigen. Soms doet zitten zo’n pijn, dat hij even moet staan.

Kalmpjes wiegt hij heen en weer op zijn plaats. Bill, Sven en ik zijn compleet leeg. We slurpen alleen nog op wat we zien en horen. Bill heeft nog net genoeg bewustzijn over om zijn camera aan te zetten. ‘Hoe komt die kogel in je been?’

Ahmad vertelt over zijn eerste setervaring. Hij deed geluid. Bij gebrek aan apparatuur gebruikte hij een camera om het geluid op te nemen. Ze waren aan het filmen, terwijl de terroristen ze van een afstand in de gaten hielden. De scene stond erop, de regisseur riep ‘Cut!’ en de terroristen vielen aan.

Ahmad verloor zijn bewustzijn. Toen hij wakker wakker werd vertelden zijn kleren wat er gebeurd was: hij lag in zijn eigen bloed. Toen begon het martelen. De terroristen schuwden geen geweld om de crew aan het praten krijgen. Ze moesten weten voor wie de crew werkte.

Bill, Sven en ik luisteren nog altijd ademloos naar Ahmads verhaal. Ik weet niet zo goed hoe ik moet kijken. Ahmad heeft het moeilijk met het verhaal, hij vraagt Shakhawan om een sigaret en hij gaat door.

De opperterrorist vond het hilarisch, de filmcrew pesten. Hij deed ze een voorstel: een lovestory maken over de Amerikanen en hen. Na een oneindig uur geschop en geslaag werd de crew opnieuw verplaatst. Tegen een muurtje, met de rug naar de terroristen. Doodse stilte. Laatste gebeden van collega’s en een Ahmad die het allemaal maar over zich heen liet komen. De klik van het laden van geweren en toen een lange stilte. De terroristen zijn weggegaan.

Shakhawan doet zijn best om alles zo neutraal mogelijk te vertalen. En net wanneer ik denk dat het voorbij is, gaat Ahmad door.

Er kwamen Amerikaanse soldaten. Ze martelden de crew nog eens. Ze moesten toegeven dat ze voor de Al Qaida werken. Ahmad werd gevraagd een Amerikaan lichamelijk te pleasen. Als ik het goed begrepen heb, heeft hij dat niet gedaan. Maar de geestelijke en lichamelijke sloping moge duidelijk zijn. Een soldaat die op zijn rug ging staan, schreeuwerige verhoren.

Ahmad vertelt door en door. Het dringt nog nauwelijks tot me door. Tegenover me zit een jongen die de hel gezien heeft. Een jongen die in een hel woont. Een jongen die na deze workshop week terug gaat naar de hel, Bagdad. De kogel ziet hij echter niet als herinnering aan het helse avontuur, maar als souvenir van zijn eerste setervaring.

‘I love this bullet’. Ahmad verontschuldigt zich voor zijn lange verhaal en terwijl de rest vertelt dat het niet erg is, krijg ik er geen nuttig woord uit. Ik probeer zo relaxed mogelijk te reageren, op iets waar je helemaal niet relaxed op kan reageren. We gaan even door met zijn filmbespreking en laten hem vervolgens gaan. Wanneer hij weg is, happen we alle vier naar lucht. Wat een verhaal. En nog steeds doorgaan met film. Ik haat mezelf om de momenten dat ik met een prachtige film bezig ben en nog durf te zeiken over de omstandigheden. Ik neem me voor dat af te leren.

Een paar dagen later is het voor de filmmakers uit Bagdad tijd om terug te gaan. Bizar, terug naar de hel. Ze gaan daar hun korte films opnemen en komen, hopelijk, met mooie films terug voor het filmfestival in augustus.

De filmmakers zijn de stad in, waarschijnlijk wat drinken. Ik hang doelloos rond op het kantoor in het hotel. Dan komt Ahmad binnen, hij vraagt of ik mee ga wat eten. We gaan naar het restaurant, daar zit de rest. We gaan tussen de Arabieren zitten. Het idee dat deze toffe mensen vannacht weer terug naar de hel vliegen steekt. Ik hoop dat ze aankomen, dat ze thuiskomen, dat ze films kunnen draaien. Ik hoop dat de films mooi worden, ik hoop dat ze terugkomen, dat ik ze weer zal zien.

Ze lachen en ze eten. Ze praten en ze grappen. Ik versta er niets van. Ik friemel wat aan de armband die ik van Hussein gehad heb. Jamal wijst ernaar. ‘Aahh.. Hussein!’ Ik knik en lach naar Hussein. En ik wijs naar Bill en Sven, die ook zo’n armband om hebben. De Arabische filmmakers vuren vragen op me af. En langzamerhand noteren Jamal en ik woorden. Hij leert me Arabisch.

We lachen met zijn allen om mijn uitspraak en ze doen me de gekste dingen zeggen. Ahmad vind het fantastisch. Dan vraagt Dunja hoe oud ik ben. Ik schrijf het op. Ze vinden het erg jong. Ahmad, zo dronken als de paarden in Ghobadi’s eerste speelfilm, giert van het lachen. ‘You baby!’ Wanneer ik vraag hoe oud hij is, blijkt hij twee jaar jonger. De rest van de avond leer ik hoe ik kan zeggen dat hij nog kleiner is dan een mier, dat als ik klein ben, dat hij onzichtbaar is en dat hij een hele hele kleine baby is.

Het slaat nergens op, maar de stemming zit er goed in. Ik laat Sven zien dat zijn naam op een blikje Seven Up staat, in het Arabisch. Want ik vind dat ik Arabisch kan. We verkassen met zijn allen naar het kantoor, eten Dorito’s. Ik leer nog meer Arabisch en doe de rest van de avond alsof ik Arabisch kan. Als inleiding op het afscheid wisselen we allemaal nummers en e-mails uit.

We luisteren Husseins hippe Westerse muziek, kijken toe hoe Sinnan in zijn eentje staat te swingen. We kijken wat verschrikkelijke films van mij. Ahmad wil er eentje hebben. Ik schrijf erop dat hij een baby is en dat hij de film niet moet kijken. Bill smeert hem om te slapen, we blijven even hangen. We nemen afscheid, ik zeg ‘welterusten en een goede reis’, in vloeiend Arabisch. En ineens is de kamer leeg. Sven en ik zijn net zo leeg als de kamer. Het enige wat we denken is ‘Over een paar uur gaan ze terug naar Bagdad.’

Foto: Hawler overdag

Geschreven door Beri Shalmashi vanuit Hawler.

Wil je ook iets schrijven over je reis naar Koerdistan? Wil je je ervaringen vanuit Dersim, Hawler, Qamislo of Mahabad delen? Mail je foto’s en reisverhalen dan op naar info@azady.nl.