Ramadan is de negende maand van de Islamitische kalender en tevens de vastenmaand. Het vasten tijdens de Ramadan is de vierde zuil van de islam. Het werd verplicht in Medina in het jaar 1 van de islamitische jaartelling. Sinds de openbaring van de Koran is het vasten dus een van de vijf verplichte zuilen voor de moslims. Zieken, vrouwen die in verwachting zijn, vrouwen tijdens de menstruatie, soldaten in oorlogstijd, jonge kinderen, reizigers en voor mensen waarvoor het vasten de gezondheid kan schaden of het herstel van een ziekte vertraagt, hoeven niet te vasten. Maar het inhalen ervan op een ander, door het islamitisch kalender vastgestelde tijdstip wordt wel aangemoedigd.

“In Nederland flitst het leven voorbij, tijdens de ramadan is dat anders”

Voor Shayda is de ramadan, een periode die draait om saamhorigheid, zelfdiscipline, lichamelijke en geestelijke reiniging, dan ook een tijd voor bezinning. “In Nederland flitst het leven voorbij. Ik heb haast te weinig uren op een dag om al mijn taken te vervullen, laat staan om ergens bij stil te staan.” Shayda’s vriendin Zeyneb (26) voegt daaraan toe: “Tijdens de ramadan is het anders, je neemt meer tijd voor je familie en voelt een zekere saamhorigheid als je merkt dat iedereen stiekem de laatste minuten aan het aftellen is.”

De Islam maakt gebruik van de maankalender, waardoor de maand Ramadan telkens in een andere tijd van het jaar valt. Dit betekent dat de Ramadan beurtelings in alle seizoenen terechtkomt. Dit weergeeft volgens moslims de rechtvaardigheid van hun Schepper. Anders zouden de moslims in een werelddeel constant in lange, warme zomerdagen moeten vasten, terwijl anderen in korte, koude winterdagen moeten vasten. De maand Ramadan begint wanneer de nieuwe maan verschijnt, die moet met het blote oog zichtbaar moet zijn. In sommige landen komt de maan een dag later op dan in anderen. In Nederland gaan moslims veelal uit van de dag waarop de maan in eigen land of gebied wordt gezien.

Zeyneb lijnt zelfs tijdens de ramadan

Dit jaar was de vastenmaand moeilijker dan voorgaande jaren, omdat de vastenmaand dit jaar in de nazomer valt en dan zijn de dagen langer dan gemiddeld. Zeyneb zegt tot nu toe weinig last te hebben gehad van een hongergevoel, maar is wel doodvermoeid als ze thuis komt van haar werk op het kinderdagverblijf. “Van de hele dag heen en weer hollen, praten en liedjes zingen krijg ik een ontzettend droge keel, dan snak ik echt wel naar een slokje water.”

Shayda pakt haar vriendin bij haar zij en roept: “Geen grammetje vet! Zeyneb lijnt zelfs tijdens de ramadan.” Als je een grote hoeveelheid calorierijk voedsel naar binnen werkt vlak voor je naar bed gaat, dan word je dik. Want als je rust, slaat je lichaam al die calorieën op. De goedlachse Shayda kan dat beamen, zij zegt ontzettend aangekomen te zijn tijdens de ramadan. “Dat komt doordat wij bijna iedere avond met de hele familie samen het vasten hebben gebroken. Vettige maaltijden, zoete koekjes en taartjes waren er iedere avond in overvloed.” Zeyneb grinnikt; “Het Suikerfeest dat er binnenkort aankomt, zal je lijn ook niet veel goed doen.”

Na een maand onthouding: uitbundig feest vieren

Jazhni Ramazan (Arabisch: al-’Id al-Fitr) oftewel ‘het feest van het verbreken van het vasten’, is het begin van een periode van drie dagen waarmee de afsluiting van de Ramadan wordt gevierd. Dit is de uitbundigste gebeurtenis in het islamitisch jaar. Na dertig dagen overdag niet gegeten, gedronken, gerookt of gevreeën te hebben wordt de Ramadan afgesloten. Tijdens dit drie dagen- durende feest trekt men nieuwe kleren aan, worden cadeaus uitgewisseld, geeft men voedsel aan de armen en komen mensen bij elkaar om te eten en te drinken. De Nederlanders kennen deze periode ook wel als ‘het Suikerfeest’ vanwege de zoete gerechten en etenswaren die dan veelal worden genuttigd.

De 34 jarige Ümit gaat met zijn vrouw en twee kinderen op 13 september terug naar zijn geboortestreek Mezra (Elazığ). Ruim voor het Suikerfeest, welk hij daar met zijn familie wilt vieren.

Zijn kinderen vasten niet. “Mijn jongens zijn daar nog veel te jong voor, zij moeten juist goed eten om te groeien.” Ümit benadrukt dat God nooit zou willen dat de mens zijn gezondheid riskeert om te vasten. “Mochten er dagen komen met extreme hitte dan zal ik bij mezelf te rade gaan of het verantwoord is om te gaan vasten of niet.”

Volgens Ümit zijn er genoeg mensen die koste wat het kost willen vasten tijdens de Ramadan. Ook als de temperaturen zo hoog zijn dat het lichamelijk haast niet haalbaar is. En dat is nou verkeerd volgens Ümit. “Je vast om in het reine te komen met jezelf, niet om in het ziekenhuis te belanden.”

De basis van Alevitisme is “Vier Deuren en Veertig Treden”.
Volgens het Alevitische geloof dient ieder mens ernaar te streven om Volmaakt Mens te worden. Om Volmaakt Mens te worden, moet men de Vier Deuren en Veertig Treden doorgaan.

De Vier Deuren zijn:
- Seriat
- Tarikat
- Marifet
- Hakikat

Elke Deur heeft tien Treden

Als iemand de Weg van de Alevieten wil “intreden”, met andere woorden de Alevitische levensbeschouwing wil aanhangen, dan moet hij eerst een “gelofte afleggen”. Iemand die dat gedaan heeft, noemt men “Talip”. Een Talip leert de principes van de Alevitische leer/weg van een “Rehber” (letterlijk vertaald: een wegwijzer, gids). Een Talip moet zoals elke Aleviet zijn “handen, tong en lendenen beheersen”. De Weg afleggen betekent ingewijd worden in de mystieke Alevitische leer, dat wil zeggen in de betekenis ven de Vier Deuren en Veertig Treden. De Vier Deuren en Veertig Treden zijn derhalve te beschouwen als stadia op weg naar Perfectie.
In de tegenwoordige praktijk zijn er niet veel Alevieten die als Talip een Rehber hebben die hen naar Perfectie leidt. Doordat Alevieten steeds beter organiseren, nemen de mogelijkheden echter toe om de Alevitische principes na te leven.

Om de betekenis ven de Vier Deuren en Veertig Treden aan te geven, maken Alevieten soms gebruik van metaforen. Zo kun je zeggen dat de Vier Deuren en Veertig Treden te vergelijken zijn met het onderwijssysteem vanaf de kleuterschool tot aan de universiteit. Ook kun je zeggen dat de weg vormen die een persoon tijdens zijn leven hoort af te lopen en alle stadia bestrijken van geboorte tot aan ouderdom. Iemand die de slechte kanten van zijn gedrag niet heeft kunnen verwijderen, is dan niet volwassen. Zo iemand is in de fase van Seriat (de Wet) blijven steken. Hij is nog aan de religieuze regels en wetgeving onderworpen. Anderen, die Tarikat hebben bereikt, hebben de kracht gehad uit zichzelf hun slechte gedragingen te corrigeren en af te zweren en doen goed aan hun medemens. Zij die Marifet hebben bereikt, hebben wat betreft gevoel en wetenschap de hoogste trede op de ladder bereikt en zijn tot Goddelijke geheimen doorgedrongen. Personen in Hakikat tenslotte, zien God, komen in aanraking met God, en kennen tijd en plaats in de Goddelijke orde.

Andere metaforen zijn dat de Vier Deuren en Veertig Treden staan voor tijdperken die vele eeuwen bestrijken (met Hakikat als het tijdperk waarin de mensen de eeuwigdurende vrede bereiken), of dat ze staan voor de ontwikkeling van de hersenen van de mens.
De precieze formuleringen van de Vier Deuren en Veertig Treden
Seriat is de eerste deur. Het gaat hier om de puur- en goedheid. Het gaat niet om de vorm of om de uiterlijkheid van de regels en de wetten (Seriat) van de Islam, maar om het diepgaande, het leren van puurheid, zuiverheid en goedheid van de mystieke leer.

De Tien Treden van Seriat zijn:

1. Leren lezen en schrijven, voor de Mursid (wegwijzer/gids ook dede genoemd) beloven dat je aan alle regels zult houden.
2. Je goede verstand gebruiken om via de weg van het “goede” (gönül) zichzelf te kennen en op deze wijze proberen God in je wezen te vinden.
3. Niet vanuit een “vormgedachte” (zahir), maar vanuit een “innerlijke gedachte” (batini) bidden.
4. Je gedachten en hart reinigen van vijandige daden en verboden zaken.
5. Gelofte afleggen (de weg van Alevieten intreden) en je behoeden voor kwade gedachten en daden.
6. Geen schade toebrengen aan levende wezens en de natuur.
7. Kennis hebben van alle normen en waarden van de Weg.
8. Tegen mensen zachtaardig zijn en hen met liefde bejegenen.
9. Zorgdragen voor het schoonhouden van jezelf en je omgeving.
10. Toenadering zoeken tot God.
Tarikat is de tweede deur. De Tien Treden van Tarikat zijn:
1. Aan een dede (gids/wegwijzer) verbonden zijn, intomen c.q. beheersen van je verlangens.
2. Het onderwijs volgen dat je gedachten en gedrag verder ontwikkelt.
3. Opheffen van het verschil tussen de seksen, beseffen dat man en vrouw gelijk zijn.
4. De weg van “goedheid” bewandelen (bijv. behulp- en zorgzaam zijn), nuttig zijn voor de mensheid.
5. Daden doen die de mensheid dienen, en deze zien als de weg die ook leidt tot God.
6. De mens en natuur die de weerspiegeling van God zijn, behoeden voor zaken die schade kunnen aanrichten.
7. Geloven dat bij de gratie van God (door in je zelf te zoeken) alles goedkomt en nooit je vertrouwen hierin verliezen.
8. Zoeken naar kennis/wetenschap, leren van de ervaringen van anderen en van alles lering trekken.
9. God en heilige personen binnen het Alevitisme met liefde bejegenen.
10. Zich innerlijk arm voelen en geen hoge dunk van je zelf hebben.

Marifet is de derde deur. De Tien Treden van Marifet zijn:

1. Je verlangens beheersen, dus je handen, tong en lendenen beheersen; geen slechte daden verrichten.
2. Afstand houden van egoisme en geen haat en wrok koesteren.
3. Leefregels aanhouden als het gaat om wereldse zaken die genot geven.
4. Je beheersen bij boosaardige zaken en je volwassen opstellen.
5. Vermijden van ongeschikte handelingen en gedragingen.
6. Het delen van kennis met de gemeenschap zien als gebed.
7. Geloven in de verhevenheid van wetenschap; met het goede verstand het universum omarmen.
8. Nederig zijn om te kunnen luisteren en je te kunnen overgeven aan God.
9. Jezelf kennen: een mens die een klein universum is kennen. Zien dat een groot Universum bestaat. In het verlengde hiervan beseffen dat alle geheimen van God in de mens verborgen zijn.
10. Het niveau van “volle ontwikkeling” bereiken en voelen dat de goddelijke Waarheid in wezen een is met jezelf.

Hakikat is de vierde en laatste deur. De Tien Treden van Hakikat zijn:

1. De aarde onder ieders voeten worden en de tevredenheid van God verdienen.
2. Zonder onderscheid te maken op het gebied van religie, taal, etniciteit, levensbeschouwing en sekse, alle mensen als gelijke zien.
3. Binnen je vermogen alle diensten verlenen aan de mensheid; een zendende/gevende persoon zijn.
4. Je ogen sluiten voor de schaamte van anderen; “verbergend” zijn.
5. Alle wezens zien als deel van de Eenheid van het Zijn (Vahdet-i Vücut, Varligin Birligi). In het verlengde hiervan liefde tonen aan het levende en niet-levende; het verlenen van diensten zien als gebed.
6. De drie Eenheden van het Zijn: God, Mens en Universum, wat in de geloofsleer van de Werkelijkheid van het Zijn (Vahdet-i Mevcut, Varligin Mevcudu) wordt genoemd als Een, kunnen zien als God.
7. De betekenis kennen, het Geheim leren: De innerlijke kennis (batin bilgisi) gebruiken om de Waarheid (Hakikat) te bereiken. Van je verlangens loskomen om God in je wezen te vinden. Afstand houden van degenen die het Geheim van de Waarheid niet hebben doorgrond. Het Geheim geheim houden.
8. Met God een worden.
9. De schoonheid van de Waarheid overbrengen aan volgende generaties en aan andere volken.
10. In elk hart -dat gezien wordt als “huis van God”- luisteren naar en overleggen met God; met de Goddelijke geheimen en waarheden het Goddelijke Universum bezichtigen.

Lees ook: Alevitisme Deel 1 (Door Shilan Arpat)

In deze tweedelige artikelenserie wordt een beschrijving van het Alevitisme weergegeven. De accenten worden daarbij gelegd op het ontstaan, de geschiedenis en de religieuze kenmerken van het geloof.

Geschiedenis
Al spoedig na de dood van de profeet Mohammed in circa 632 ontstond er een splitsing in de Islam over de kwestie van de opvolging van de profeet. Door een deel van de gelovigen, de soennieten die driekwart van de moslims vormden, werd een opvolger gekozen uit de kringen van de volgelingen: Aboe Bakr. Het andere deel, de sjiieten, erkenden deze gekozen opvolger echter niet. Volgens de Sjiieten was Imam Ali, neef en tevens schoonzoon van profeet Mohammed, de enige rechtmatige opvolger van de profeet. Hoewel profeet Mohammed verschillende malen voor zijn dood zou hebben aangekaart dat Imam Ali zijn taken na zijn dood zou overnemen, werd Ali tevergeefs door een grote meerderheid niet erkend als opvolger.

De naam sjiieten komt van het Arabische ‘sji’at Imam Ali’, dat ‘partij van Imam Ali’ betekent. Imam Ali is inderdaad een korte tijd kalief (opvolger) geweest van de profeet, maar dit “ambt” bekleedde hij pas nadat er drie andere kaliefen hem voor waren gegaan. Voor de ogen van de sjiieten is Imam Ali de eerste opvolger en erkennen ze Aboe Bakr niet als rechtmatige opvolger van de profeet. Echter, de soennieten stonden lijnrecht tegenover dit gedachtegoed van de sjiieten.

Toen Imam Ali na de dood van Imam Osman in 656 de vierde kalief werd van heel het Islamitisch Rijk laaide de ontevredenheid meer op. De soennieten kwamen in opstand die uiteindelijk de dood van Imam Ali als gevolg had. Hij werd gedood met een zwaard, tijdens het gebed in de Kufeh Moskee in Irak. Door dit incident werd de kloof tussen de soennieten en de sjiieten steeds groter.

De opvolgers van Imam Ali
De zoon van Imam Ali, Imam Hassan, tevens ook de kleinzoon van Mohammed volgde hem op maar trad al snel af. Zijn broertje Imam Hoessein eiste na Imam Hassan het leiderschap op van de Islamitische wereld en trok ten strijde. Maar hij werd in het jaar 680 in Karbala (Irak) verslagen en vermoord door het leger van de Omajjaden. Hierdoor beschouwen de sjiieten en Alevieten zowel Imam Ali en Imam Hoessein als de twee grootste martelaren van het Sjiiesme en Alevitisme . Ze worden nog steeds jaarlijks herdacht door sjiieten en Alevieten over heel de wereld. Dat gebeurt tijdens de Asjoera. Ze betreuren hierbij spijt dat ze de Imam niet genoeg steunden, in de strijd van de opvolging.

Er zijn vier landen ter wereld met een sjiietische meerderheid: Iran (93 %), Bahrein (75 %), Azerbeidzjan (65 %) en Irak (60 %). Alle andere moslimlanden kennen een meerderheid van soennieten. Jemen en Libanon hebben een grote sjiietische minderheid, 40 % en 35 % respectievelijk.

Wie is/ was Imam Ali?

Imam Ali, de neef en schoonzoon van de profeet Mohammed.

Imam Ali werd geboren in het jaar 599, in de Kaab, in Mekka. Vanaf zijn jeugd bleef Ali bij Mohammed en heeft hij zijn normen en waarden overgenomen. Hij was de zoon van de oom van Profeet Mohhamed. Mohammed heeft Ali geadopteerd en hem opgevoed.
Het geloof Islam is als eerste erkend door Hatice (de vrouw van Mohammed) en Ali. Hij was de vierde Kalief en voor Sjiieten additioneel de eerste Sjiitische Imam. Hij was ook het eerste kind jonger dan 12 dat de Islam aanvaardde en volgde. Hij werd ook genoemd bij de bijnamen “Allah’s leeuw”, “De vader van de aarde” , “Haydar” etc. Na de Profeet werd Ali de “Uitvoerder van de Wil van de Profeet” genoemd, omdat de Profeet Mohammed zijn wil aan hem had overgelaten.
De Zulfikar was het zwaard van Mohammed en zijn schoonzoon, Imam Ali. Hij is tweepuntig en werd het symbool voor elke moslim.

Voor de Alevieten, volgers van Ali, is Ali het symbool voor tolerantie. Hier gaat het dan ook om ‘ieder mens te accepteren zoals hij/zij is, zonder onderscheid te maken in sekse, kleur, afkomst, geloof enz.’. Een welbekende uitspraak van Imam Ali is: “De mens is de ogen van God waarmee hij ziet, de tong waarmee hij praat en het oor waarmee hij hoort.”

Ali was voor een duur van vijf jaar Kalief, en is in 661 tijdens het gebed gedood met een zwaard in de Kufeh Moskee door de zoon van Muljim.

Alevitisme
Precies wanneer is niet duidelijk; een exacte datum is niet mogelijk om het ontstaan van het Alevitisme aan te kaarten. Wat men wel weet is dat tijdens de grote volksverhuizing van Anatolie naar Azië in de 9e en 10e eeuw, het Alevitisme naamsbekendheid kreeg onder de volkeren. Wat niet bij iedereen bekend is, is dat Alevieten in niet alleen Turkije leven maar ook in de Arabische landen zoals : Syrië, Iran, Irak en bijvoorbeeld de voormalige Sovjet-Unie . 7 tot 30 procent van de Turkse bevolking is Aleviet. Hoeveel dat in de Arabische landen zijn is niet bekend, de Alevieten daar leven meer op de wijze van de sjiieten in verband met de met angst voor uiting voor het geloof. Er is ook niet veel bekend over de Alevieten in het diepere Azië. .Het verschil is dat de Alevieten in Turkije meer zijn geconfronteerd met westerse invloeden. Terwijl de Alevieten in de overige landen beïnvloed zijn door Arabische invloeden. Op deze manier zou men kunnen beargumenteren dat de Alevieten in Turkije vrijer dan de alevieten in de Arabische landen zijn.

Het Alevitisme werd in Centraal-Turkije door geestelijken als Haci Bektaş en dichters als Pir Sultan Abdal verspreid. Zij vonden veel steun en kregen veel gezag bij de bevolking doordat zij plaatselijke gewoonten accepteerden met de geloofsuitingen. Daardoor kon het Alevitisme ontstaan dat in plaats van rechtzinnig en rechtlijnig, vrijzinnig en tolerant was.

Haci Bektaş leefde in de dertiende eeuw, tijdens de meest onrustigste periode in de Anatolische (Midden-Turkse) geschiedenis. Tot de dertiende eeuw had het Alevitisme een meer Islamitische identiteit; met de komst van Haci Bektas-i Veli veranderde dit echter. Het Alevitisme vermengde zich met de eerder in Anatolië (Centraal-Turkije) aanwezige culturen. Het heeft door Haci Bektas meer inhoud gekregen en wijsheid. Na dit, gingen meer mensen met hun ‘verstand’ denken in plaats van het heilige boek (de Koran). De Koran werd meer een soort boek met richtlijnen.

De Alevieten zijn niet zozeer gebonden aan allerlei regels en wetten. In Alevitisme staat de mens centraal. Het is dan ook een humanistische filosofie. De belangrijkste regels waar Alevieten zich aan moeten houden, zijn van humanistische en eerbare aard. Een van de belangrijkste grondprincipes van de Alevitische levenswijze is: ‘Elk mens accepteren zoals hij/zij is, zonder onderscheid te maken in sekse, kleur, afkomst, geloof enz.’ Dit principe wordt elke Aleviet van kinds af aangeleerd. Een ander zeer belangrijk principe van de Alevieten luidt: ‘Beheers je handen, tong en lendenen’. Dit betekent dat de mens zich van al het slechte moet onthouden, zoals: liegen, kwaadsprekerij, stelen en overspel. Om tot God te komen, om God te gedenken, is het noodzakelijk om ook de goddelijke essentie in de mens te erkennen. Daarom staat het geloof in de mens centraal in het Alevitisme. Dit geloof is alleen mogelijk wanneer het er in de samenleving menselijk aan toegaat, dat betekent: democratisch en humanistisch. Imam Ali en Haci Bektas Veli waren een belichaming van deze principes.
De Alevieten hebben een groot respect voor ieders geloof en belijdenis, wat ook zijn of haar overtuiging mogen zijn. Want, zoals Haci Bektas Veli heeft gezegd: ‘De mens zelf is degene die uiting en richting geeft aan het geloof. De mens is verantwoordelijk voor zichzelf.’

Haci Bektaş

De mens moet zelf tot erkenning van God en de natuur komen en daarom kan niemand bijv. vanwege atheïsme veroordeeld en gestraft worden. Iedereen is vrij zijn geloof te beleven zoals hij/zij verkiest. Niet God, maar de mens is de wetgever op aarde. Alleen met betrekking tot de religieuze vragen is de Aleviet ondergeschikt aan een geloofswaardige leraar, een Dede.
De mensheid is door God geschapen. Ieder mens is een schepping van god. Vrede en solidariteit, eenheid en broederschap onder de mensen staan bij de Alevieten dan ook hoog in de vaandel.

Het belang van kennis en ontwikkeling
De Alevieten beschouwen ontwikkeling en vooruitgang niet als iets slechts, maar juist als iets wat de mensheid ten goede kan komen. Dat wil zeggen, voor zover deze ontwikkelingen een bijdrage kunnen leveren aan vrede, rechtvaardigheid en een betere relatie tussen de mensen in de wereld. Haci Bektaş Veli heeft eeuwen geleden al gezegd: “De weg die niet langs kennis voert, eindigt in het donker, blij is diegene die licht op deze weg mag werpen”.

De Alevieten hechten dan ook veel waarde aan onderwijs. Haci Bektas Veli heeft in een aantal spreuken de nadruk gelegd op het belang vergaren van kennis voor iedereen, zowel voor mannen als vrouwen. Zo heeft hij bijv gezegd: “Een volk dat geen kansen geeft aan de ontwikkeling van vrouwen, is een volk dat niet bestaat”. Voor Alevieten is de ontwikkeling van vrouwen en mannen even belangrijk. Zij vormen immers samen de mensheid.

Vrouwen
Een opvallend kenmerk van het Alevitisme is de gelijke positie van vrouwen en mannen. Voor de Alevieten zijn man en vrouw gelijkwaardig. Beide hebben verantwoordelijkheden in het privé en het openbare leven en vrouwen nemen net als mannen deel aan bijvoorbeeld discussies over het geloof, politiek en de houding ten opzichte van anderen. Ook in de historische ontwikkeling van het Alevitisme hebben vrouwen een belangrijke rol gespeeld. Juist omdat vrouwen op voet van gelijkwaardigheid aan alle aspecten van het sociale leven deelnemen, is aan Alevieten vaak ‘onzedelijkheid gedrag’ toegeschreven: ‘als mannen en vrouwen bij elkaar in één ruimte aanwezig mogen zijn, dan moet dat wel tot uitspattingen leiden’, zo menen zij die aan man en vrouw een eigen plek toemeten. Dit soort vooroordelen en de lasterverhalen die erdoor zijn ontstaan, zijn echter niet op de werkelijkheid gebaseerd. Gelijkwaardigheid gaat bij de Alevieten samen met respect. Vrouwen dragen ook geen hoofddoek in het Alevitisme, ongeveer 10% doet het nog. Meestal zijn dat toch de oudere vouwen uit gewoonte.

In het volgende en laatste deel over de beschrijving van het Alevitisme wordt aandacht besteed aan een vergelijking met andere geloven en de basisregels van het Alevitisme.

Bronnen:

www.Alevieten.nl
Stichting Hak-der
Wikipedia
Heilige Koran in hoofdstuk 3:61
Schrijver Tabari (vol.2, p.217)
Schrijver Kamil ibn Atheer (vol.2, p.22)
Schrijver Abul Fida (vol.1, p.116
Martin van Bruinessen – Culturen Midden-Oosten
www.koerdistan.nl
www.azady.nl

Voordat de Koerden bekeerd werden tot de Islam, geloofden zij in het Zoroastrianisme. De trek van de Arabieren naar het oosten en de uitbreiding van de Islam die daarmee gepaard ging, had de bekering van de Koerden tot de Islam als gevolg.

Profeet Zarathoestra, de stichter naar wie deze godsdienst is vernoemd, had een hevig verlangen naar wijsheid en rechtvaardigheid in de vorm van goede woorden, goede daden en goede gedachten. Zijn taak is het doen branden van het licht in het leven. De gedachten, daden en uitspraken van mensen dienen zo zuiver te zijn als het zonlicht.
Rond zijn dertigste kreeg hij een visioen. Een stralend wezen dat zichzelf voorstelde als Het Goede Doel nam hem mee een berg op waar de god Ahura Mazda tot hem sprak. Vervolgens verkondigde Zarathoestra de boodschap van deze god aan de mensheid. Het accent lag volledig op innerlijke kwaliteiten als rechtvaardigheid, waarheid en zuiverheid. Wat goed en rechtvaardig is, wordt dus overgelaten aan een zuiver geweten. Zo werd Zarathoestra de profeet van de eerste monotheïstische wereldgodsdienst die met tussenpozen in Perzië bloeide tot halverwege de zevende eeuw na Christus toen het Sassanidische rijk door moslims werd overmeesterd en het Mazdaïsme werd vervolgd.

Bij de Chinvato Peretav, de scheidende brug die de hel doorkruist, worden de daden van ieder mens na zijn dood beoordeeld door middel van ondervragingen en het afwegen van zonden. Wanneer de ziel van een persoon die slecht heeft geleefd passeert, wordt de brug smaller en valt deze persoon in de hel, wanneer hij de redding echter waard is, komt hem een brede weg tegemoet naar het rijk van eeuwige vreugde en licht.

Het Zoroastrianisme verdeelt de tijd in vier perioden van elk 3000 jaar: de ongeschonden tijd, het verleden, de tegenwoordige tijd en de toekomst. In de eerste periode was er niets. Het tweede tijdperk ging vooraf aan de opkomst van Zarathoestra. In de derde periode schiep Ahura Mazda de eerste man en vrouw op aarde, Adam en Eva. Zarathoestra’s geloof werd in de derde fase bekend gemaakt. In het vierde tijdperk zal een verlosser, Saoshyant, verschijnen. Dit zal aan het einde der tijden zijn en men zal beloond of bestraft worden op de dag des oordeels waarna het kwaad verdelgd zal worden en het goede voor eeuwig zal heersen. De wereld zal dan worden vernieuwd en men zal leven in een paradijs. Hiermee zal een einde komen aan de kosmische strijd tussen goed en kwaad. De Islam, voornamelijk de Shiaat sekte, heeft de naam Saoshyant veranderd in Mehdi.

Zarathoestra’s geboortedatum
Zarathoestra werd geboren in het huidige Iran. Zijn geboorte wordt meestal omstreeks 630 v.C. gedateerd, enige tijd nadat de Perzen in Iran waren gearriveerd. Hij zou geleefd hebben tot 550 v.C. Tegenwoordig vieren de Koerden, Perziërs en andere Indo-Europese naties in het Midden Oosten zijn verjaardag ieder jaar op 21 maart en wordt het gezien als deel van het Koerdisch-Perzische nieuwjaar (Newroz).

Betekenis naam Zarathoestra
Volgens een theorie is de originele naam van Zarathoestra, ook wel geschreven als Zoroaster onder de Grieken en als Zerdesht onder de Koerden, een samenstelling in de Avestaanse taal. Het eerste gedeelte van het woord, ‘zarat’ staat voor ‘zwak’ of ‘oud’ en het laatste gedeelte, ‘hushtra’, is afgeleid van het moderne Koerdische woord ‘hushtr’ (hêshtir), wat ‘kameel’ betekent. Kortom, ‘Zarathoestra’ draagt de betekenis van ‘het houden van oude kamelen’ of ‘de persoon die oude kamelen heeft’.
Volgens een andere theorie is ‘zarat’ afgeleid van het Avestaanse woord ‘zaray’, dat in verband kan worden gebracht met het Koerdische woord ‘zer/zard of zêr’, wat geel of goud betekent. Volgens deze theorie staat het voor ‘het houden van gouden kamelen’. Vroeger dienden kamelen en paarden slechts als transportmiddel. De dieren waren van essentieel belang voor de Koerden. Bovendien waren zij trots op deze eigendommen en werden ze als heilig beschouwd.

Het Zoroastrianisme richtte zich op de bescherming en goede behandeling van huisdieren omdat zij de productie van voedstel tot stand brachten. Om die reden gaven namen waarin al dan niet gedeeltelijk de naam van een dier was verwerkt de waardigheid van de mens aan.

Soms wordt gesteld dat Zarathoestra een vegetariër zou zijn geweest. Dieren nemen een belangrijke plaats in, in het Zoroastrianisme; Zarathoestra was diervriendelijk, maar hij is waarschijnlijk geen vegetariër geweest. Dat Zarathoestra de dierenoffers aan Ahriman verbood, is geen bewijs voor zijn vegetarisme. Integendeel, want daaruit zou afgeleid kunnen worden dat aan de goede god Ahura Mazda dan wél moest worden geofferd.

Zarathoestra’s geboorteplaats
Sommigen geloven dat zijn geboorteplaats in west Iran is, anderen plaatsen zijn geboorteplaats in het oosten; en weer anderen veronderstellen dat zijn geboorteplaats in Afghanistan was, terwijl Koerdische geleerden erin geloven dat hij in Luristan of dichtbij Hawraman geboren is. Dit laatste is gebaseerd op een linguïstische vergelijking tussen de namen Ahura Mazda en Hawraman. Ahura Mazda betekent letterlijk ‘de enige God’. Hawraman draagt ‘de plaats waarvoor God gekozen heeft te leven’ als betekenis. Veel Koerdische historici geloven dat Zarathoestra het grootste gedeelte van zijn leven doorbracht in in de buurt van Hawraman, oftewel, de plaats van Ahura Mazda.

Avesta
De heilige teksten van het Zoroastrianisme zijn verzameld in de Avesta. Ze werden voor het eerst opgeschreven in de zesde eeuw v.C. maar de mondelinge traditie waaruit ze zijn voortgekomen zou nog zo’n duizend jaar ouder kunnen zijn.
De Avesta is door Yezdan in een Oud Iraanse taal geschreven. Het oudste gedeelte van de Avesta is waarschijnlijk gedeeltelijk door Zarathoestra zelf geschreven.
De Avesta bevat vier hoofdgedeeltes:
1. De Yasna, een ritueel gedeelte dat de Gathas (verzen) bevat.
2. De Visperad, een toevoeging aan de Yasna;
3. De Yasht, lofzang inclusief de Khorda, en;
4. De Vendidad, een gedetailleerd wetboek van rituele en formele verlossingsprocedures en priesterlijke instructies met het scheppen van reinheid als doel.

Andere bronnen van het Zoroastrianisme bevatten geschriften van Herodotus, Strabo en Plutarch en commentaren op de Avesta. Deze commentaren zijn in de zesde eeuw geschreven in het Pahlavi, een Perzisch dialect dat gebruikt werd als een priestertaal onder de Sassaniden.

Toen Alexander de Grote rond 330 v.C. Perzië veroverde, ging de Avesta verloren vanwege de vernietiging van de bibliotheek van Persepolis. Vierhonderd jaar na Alexander gaf koning Valkash opdracht om de Avesta te reconstrueren. Nog eens tweehonderd jaar later voltooiden de Perzische heersers Ardeshir en diens opvolger Shahpuhr de reconstructie. Dankzij het voortleven van een mondelinge traditie slaagden de priesters erin om uit het geheugen en met behulp van enkele overbijfselen vijf van de oorspronkelijke 21 boeken van de Avesta gedeeltelijk te reconstrueren. Het boek Vendidad bleef geheel intact.

De laatste zin van het Zoroastrianisme is: “Er is slechts één weg op aarde, en dat is de weg van het juiste, de waarheid en realiteit.”

Een groot Koerdisch dichter Ehmede Xani schrijft:
“Ook al willen zij jou in stukken hakken, Treed nooit buiten de waarheid en lieg nooit.”

Invloeden
300 jaar na de Avesta werd de Thora geschreven, 300 jaar daarna de Bijbel en 600 jaar daarna de Koran. Ahura Mazda is een god in de hoedanigheid van een mens; de andere heilige boeken die hierna zijn verschenen hebben afgeleid van het Zoroastrianisme ook één god.

Het Zoroastrianisme heeft met name invloed uitgeoefend op de monotheïstische en dualistische godsdiensten: Islam, Jodendom en het Christendom, maar ook op de Grieken en het Hindoeïsme

Tussen de Avesta en het Oude Testament is een groot aantal parallelen aan te wijzen. Zo is de zin voor zuiverheid tot in zekere details vergelijkbaar met het bijbelse reinheidsconcept. De Vendidad bevat priesterlijke instructies en reinheidswetten. Waar de bijbel gebiedt: “gij zult van uw vee niet twee verschillende soorten laten paren”, daar vindt men in de Vendidad een afschuw voor de kruisingen tussen honden en wolven.

In feite was Zarathoestra nooit hemels. Hij bleef een mens als alle anderen; een grondbeginsel dat vergelijkbaar is met dat van de Islam, “Ik ben niets anders dan een mens zoals jij” aldus de heilige Koran.

Bij Koerden, van welk geloof dan ook, zie je tegenwoordig nog invloeden van het Zoroastrianisme. Bij Soennitische Koerden zijn deze invloeden te definiëren als gebruiken en gewoontes. Een aantal voorbeelden hiervan zijn: geen water gooien op vuur, over het algemeen is het zo dat Koerden hun vinger niet uitsteken naar de zon of de maan, het belangrijkste dier in huis zal niet geslacht worden, een Koerd zal niet gauw schelden tegen een berg. Dit is allemaal gegrond op het Zoroastrianisme. Bij Alevitische Koerden daarentegen, heeft het Zoroastrianisme ook veel invloed gehad op de religie.

Sporen van het Zoroastrianisme in het Koerdisch Alevitisme
De Koerden in Dersim (Zaza’s) behielden het Zoroastrianisme gedeeltelijk door zich te verzetten tegen de Arabieren met als gevolg dat de Islam slechts in andere gedeeltes van Koerdistan is opgedrongen aan de bevolking.
Vanwege de invloed van dit geloofsverschil en daarmee het vormen van andere culturen begonnen de Koerden en de Zaza’s in Dersim zich vanaf deze tijd (669) van elkaar te scheiden. Het verschil in taal heeft dit verschil vergroot. Het Alevitisme onder Koerden komt op de volgende gebieden overeen met het Zoroastrianisme:
1. De ‘god’ van het Zoroastrianisme is een ‘mens’ (Ahura Mazda); dit is ook zo in het Alevitisme (Alevieten volgen de weg van Ali, deze wordt zowel als mens als als ‘god’aanschouwd)
2. Bepaalde feesten, voornamelijk die in het voorjaar en de winter, met in de eerste plaats Newroz, lijken erg op elkaar.
3. Zon, maan, vuur en haard zijn net zoals in het Alevitisme heilig in het Zoroastrianisme. In het Zoroastrianisme wordt vuur als symbool van licht en goedheid gezien en is het derhalve heilig. Alevitische Koerden hebben ook een aparte plaats voor zonnestralen en de haard waarin vuur brand. Bovendien worden er tijdens de Alevitische cem (religieuze bijeenkomst) kaarsen gebrand.
4. In beide stromingen wordt geloofd in het sterven van het lichaam en het doorleven van de ziel.
5. Beide religies zijn gegrond op monogamie. Daarenboven is het echtparen niet toegestaan te scheiden.
6. In het Zoroastrianisme is het niet toegestaan dat mensen die van dezelfde moeder gezoogd hebben met elkaar trouwen. Dit is ook zo in het Alevitisme.
7. Natuurlijke wezens, zoals bomen, worden in beide geloven als heilig aanschouwd.
8. Het Zoroastrianisme stamt af van de Magiërs (afkomstig uit de Meden). De meeste Magiërs hielden zich bezig met toveren en magie (waarschijnlijk stamt het Engelse woord magic hiervan af). Een belangrijke eigenschap van de Alevitische pir (heilige, spiritueel meester; wijsgeer) is het tonen van zijn magie.
9. Het Gathalar gedeelte van de Avesta bestaat uit religieuze, lyrische liederen en gedichten die opgelezen worden met gebruik van muzikale instrumenten. Ook bij Alevitische rituelen nemen de saz en de semah (een religieuze dans, die verschillende vormen kent met elk een bijzondere betekenis) een aparte plaats in.
10. In beide geloven draagt de riem, die gebreid is van wol en een rood van kleur is, een symbolische betekenis. Bij Alevitische gebeden noemt men deze riem ‘kemer-best’.
11. Er wordt gezegd dat het zeer belangrijke principe “Beheers je handen, tong en lendenen” van de Alevieten afkomstig is van het Zoroastrianisme. Dit betekent dat de mens zich van al het slechte, zoals liegen, kwaadsprekerij, stelen en overspel, moet onthouden. Dit is de basis van het Alevitisme.
12. Bij beide religies worden bij religieuze rituelen als de Cem veroordeelden bestraft door middel van ‘verstoting’ van de groep. Onschuldigen of mensen die hun straf reeds doorlopen hebben worden weer in de groep toegelaten.
13. In het Zoroastrianisme bestaat er een geloof in de Chinvato Peretav. Tijdens de Alevitische cem’s is er een vergelijkbare volksrechtbank die in Koerdistan ‘Civat’ genoemd wordt.

Het Zoroastrianisme, eens een wereldgodsdienst, is niet geheel verdwenen. Tegenwoordig heeft Zarathoestra wereldwijd nog zo’n 150.000 à 250.000 aanhangers in de vorm van de geloven Mazdaïsme, ‘Bah Din’, Parsisme of Vuuraanbidding. De meesten van hen wonen in Iran en India.

Bronnen:
• Culture13The Globe * Tuesday, January 17, 2006 – No. Zoroastrianism, the first Kurdish gift for humanity
• Mehmet Bayrak – Alevilik ve Kürtler
• Kamuran Ali Bedirxan – Zerdeşt û Rêya Zerdeşt
• Siraç Bilgin – Zarathuştra
• Dersim Zaza Kızılbaş Kimliği – Hasan Kaya

De sleutel tot Dersim’s aparte cultuur, ligt in de identiteit van het volk. Ze zijn geen soennitische moslims, maar Alevieten. Elke donderdag komen vrouwen, kinderen en mannen bijeen in de Cemevi, waar de ceremonies worden gezongen met een Saz erbij.

Dersim dat is gespleten tussen linkse stromingen, socialistische stromingen, Koerdische nationalisme en in de laatste jaren Zaza nationalisme, is een uniek geval in Koerdistan. Bovendien spreken de Koerden daar ook nog eens het Koerdische Zaza dialect, wat toch voornamelijk in Dersim wordt gesproken. Maar niet alleen de Koerdische Alevieten kijken soms met wantrouwen aan tegen Koerdische soennieten, maar ook Yezidi’s, Shabak en Feyli Koerden in Zuid-Koerdistan hebben dezelfde gemengde gevoelens tegenover de Soennieten.

Als de muziek sneller gaat, staat een groep jonge vrouwen en mannen op om een dans uit te voeren. Uiteindelijk eindigt de dans, met de religieuze leider in tranen, die de moord op Imam Hussein door de Soennieten beschrijft.

Veel Alevieten steunden de seculiere staat van Atatürk, omdat ze hoopten door de scheiding van kerk en staat, geen bedreiging meer zouden ondervinden van de soennitische stroming binnen de Islam. Maar de invloed van de Islam is de laatste jaren is gegroeid. Zeker na de verkiezingswinst van de AKP.

Bovendien werden Koerdische Alevieten in Dersim niet alleen vervolgd door hun geloof, maar ook door hun afkomst. In de jaren 1937 en 1938 werden er duizenden Koerden afgeslacht door het Turkse leger. In de jaren 1970, toen de Alevitische identiteit groeide, waren er pogroms tegen Alevieten door Turkse nationalisten, waarbij velen Alevieten omkwamen.

De verkiezingswinst van de AKP partij heeft de Alevieten wakker gemaakt. De partij is een pro-westerse versie van de traditionele Turkse politieke Islam.

”Alle AKP parlementsleden zijn Soennieten,” legt de journalist Haydar Toprakci uit Dersim uit. “Het zijn de Alevieten en niet de Koerden, die Turkije’s echte tweederangsburgers zijn.”
Deze houding wordt gedeeld door Izzezit Dogan, hoofd van de meest invloedrijke Alevi groep, de Cem Foundatie in Istanbul.

”Voormalige regeringen waren misschien laf tegenover de Alevitische kwestie, maar op z’n minst konden we met ze praten,” zei Dogan. “Maar met de huidige regering is alle contact kwijtgeraakt.”

Het huidige schoolcurriculum leert alleen over de Soennitische Islam. Individuele Alevieten hebben meerdere malen een klacht ingediend. Het Europese Hof van Mensenrechten zal binnenkort een uitspraak doen over een unieke zaak, waarbij ouders eisen, dat hun kinderen geen religieus onderwijs meer krijgen.

“De gedachte om naar de rechter te gaan kwam past, toen de religieuze leraar iedereen opriep om te gaan vasten,” zei de ouder Hatice Kose aan een Turkse krant. “Mijn zoon zei, dat omdat iedereen vast, hij ook ging vasten.” Maar Alevieten vasten niet tijdens de Ramadan, dit doen ze vier maanden later tijdens de Muharrem, die vorige week was afgelopen.

Vorige maand kondigde de Turkse minister van onderwijs, Huseyin Celik aan, dat het curriculum is aangepast met een discussie van het Alevi geloof.

Izzetin Dogan beschrijft het als een manier om Brussel aan de kant van Turkije te krijgen, maar het doel van het ministerie is, om “ons geloof te presenteren, als iets wat niet verschilt met de Soennitische Islam”.

Maar het debat gaat ook over de rol van de Islam in Turkije. Ondanks dat Turkije wordt omgeschreven als een model van Islamitisch secularisme, houdt de Turkse staat eigenlijk religie sterk onder controle en gebruikt het tevens als een sociale aantrekkingsfactor. De staat promoot de Soennitische Islam en de religie spoort de mensen aan om de staat te steunen.

Deze onderwerping en wederzijdse beïnvloeding wordt in werking gesteld door de Diyanet, een krachtig staatsorgaan, dat 80.000 moskeeën onderhoudt en de door de staat aan het werk gezette imams. Het hoofd van de Diyanet Ali Bardakogly zegt dat er geen Soennitische dominantie is en dat “elke geloofsgroep onze partner is”. Maar daarna beargumenteert hij dat de Alievieten Soennieten zijn.

Ook zijn er velen moskeeën gebouwd in Alevitische dorpen gebouwd. Maar dit had geen succes. De moskeeën bleven leeg en de Alevieten bleven naar hun cema’s gaan. De in Alevieten gespecialiseerde Socioloog Aykan Erdemir deelt dezelfde mening. “Sommige imams hebben het opgegeven en na enkele maanden na aankomst de dorpen verlaten, en anderen verlieten nooit hun huizen. Ik heb zelf verhalen gehoord, dat de imams beïnvloed werden door het geloof van de dorpelingen”. Gedwongen bekeringen zijn nu gestopt, zelfs nu zijn er enkele cema’s, die legale problemen hebben. Ze worden officieel omschreven als culturele centra, niet als plekken voor aanbidding.

En terwijl Imams in door staatsgefundeerde moskeeën hun salaris ontvangen van Ankara, moeten Alevi gemeenschappen alles uit eigen zak betalen. De Alevietische kwestie, is een zaak die zowel Turken als Koerden aangaat.

Bronnen:
[1]The Irish Times
[2] Bruinessen, Martin van “Kurdish Nationalism and Competing Ethnic Loyalties”, Original English version of: “Nationalisme kurde et ethnicités intra-kurdes”, Peuples Méditerranéens no. 68-69 (1994), 11-37.
[3] Bruinessen, Martin van (1996a) ‘Kurds, Turks and the Alevi Revival in Turkey’, in Middle east report 200.
[4] Bruinissen, Martin van (1966b) “Aslini inkar eden haramzadedir”. The debate on the Ethnic Identity of the Kurdish Alevis, Published as a working paper of the centre for the study of Asia & the middle east at Deakin University.

Inhoudsopgave

Voorwoord

- De Koerdische medrese
- Eerste religieuze onderwijs
- Opleiding tot feqî
- Feqî and feqetî
- De tijdsorganisatie in de medrese
- Koerdisch nationalisme in de medrese
- Het einde van de Koerdische medrese en de opkomst van de Turkse staat

Conclusie

Bijlagen:
- Belangrijke personen voortgebracht door de medrese

Noten

Voorwoord

Afbeelding 1: De bestudering van Koran speelde een belangrijke rol in de Medreses van nu en toen.

In de tijd van de ramadan is het interessant om meer aandacht te geven aan de Koerden en Islam. Er is nog steeds een grote interesse onder Koerdische jongeren voor de Islam.Ook is de interesse in de Koerdische medreses aan het groeien. Maar ondanks dat veel hoog opgeleide Koerden en Koerdische intellectuelen hierover meer willen weten is er weinig informatie over beschikbaar. Wat gedeeltelijk het gevolg is van de Turkse geschiedschrijving en het gebrek aan onderzoek naar de medrese. Bovendien zijn de studies en onderzoeken ernaar incorrect of niet voldoende beschreven.

Recentelijk zijn de Medreses of Madrasa’s (Letterlijk plaats om te studeren) weer in (op een negatieve manier) belangstelling gekomen, omdat de militanten, die de aanslagen in Londen hebben gepleegd, in Pakistan een bezoek aan de Madrasa zouden hebben gepleegd. De Madrasa’s bestaan dus nog wel, maar de Koerdische medreses in Noord-Koerdistan niet meer. Dit komt door de wetten opgelegd door de voormalige leider van Turkije Mustufa Kemal Atatürk. Tegen het eind van 1960’s zijn de laatste medreses verdwenen.

Dit artikel zal meer informatie geven over wat de medreses waren, hoe ze functioneerde en welke methode van onderwijs hierbij kwam komen. De geschiedenis van de opkomst en ondergang van deze medreses is nog niet duidelijk voorgesteld aan het Koerdische publiek. Weinige Koerdische intellectuelen zijn op de hoogte van deze traditie van geloofsscholen in Koerdistan.[1]

De Koerdische medrese

Afbeelding 2: Overblijfselen van Medrese in Diyarbakir/Amed

De Koerdische medreses van het traditionele type hadden velen eeuwen een belangrijke plaats in vooral Noord-Koerdistan. Zij waren voor een lange tijd de belangrijkste centrums van educatie en culturele overdracht. Feitelijk gezien was de Koerdische literatuur geboren in de medreses van steden en dorpen. [2]

Het intellectuele leven dat ooit bestond in de medreses van Koerdistan rust nu in het graf. En om deze weer tot leven te wekken moet het verleden op gegraven worden. Er zijn nog overblijfselen van medreses in dorpjes. Maar deze zijn niet meer in gebruik.

De medreses van het verleden brachten velen intellectuelen, partizanen en religieuze denkers voort. Deze hebben door de tijd heen een merkteken achtergelaten van de Koerdische beschaving en taal.

De medreses van Koerdistan produceerde velen bekende mensen, die niet alleen bekend werden omdat ze Koerden waren, maar in het hele Midden-Oosten en andere delen van de wereld. Ze hebben een waardevolle bijdrage geleverd aan de Koerdische cultuur en geschiedenis in de religieuze wetenschap en ook in algemeen onderzoek en literatuur. Ook speelde ze vaak een praktische rol in leidinggevende functies in Koerdische opstanden.

Er waren velen medreses in alle gedeelten van Koerdistan in de 11ste en 12de eeuw. En zijn brachten duizenden studenten voort (In het Koerdisch is een student feqî / feqe, suxte or şagird). Ook namen Turken, Arabieren en Perzen deel aan het onderwijs in de medreses. Een paar van deze medreses zijn bekend geworden, zoals de Sitrabas medrese van Diyarbakir, de rode Medrese (Medreseya Sor) van Cizre, de medrese van Bayezid en de medrese van Shemdinan. Bitlis alleen al had vele medreses: de Ikhlasiye, Katibiye, Shukriye, Sherefiye en Shemsiye. Andere invloedrijke medreses waren die van Hizan, Müks, Bêdar, Findik, Akhtepe, Norshin, Karaköy (Gimgim in Varto), Farqîn (nu Silvan), Hawêl, een aantal in Siirt, Hasankeyf, Palu, Okhin, Van, en nog anderen.

De medreses waren het centrum van het Koerdische onderwijs, maar toch werd er ook in het Arabisch en tot op een bepaalde hoogte Perzisch lesgegeven. De medreses waren de plaatsen waar de Koerdische culturele traditie en Koerdische identiteit hoog werden gehouden. Koerdische gebruiken en tradities (adet) werden behouden in de medreses. In de medreses was het nationale Koerdische karakter ontstaan.

Medreses waren de enige instituties waar mensen Koerdisch leerde spreken en schrijven. De seculiere scholen, die waren opgericht door de nieuwe staten, die het Ottomaanse rijk opvolgden gebruikten alleen de taal van de staat. De medreses waren op z’n minst tweetalig. Arabisch, de taal van de Koran was natuurlijk een prioriteit, maar ook Koerdisch en Perzisch werd onderwezen. Meeste boeken waren in het Arabisch, maar de leraren legde ze uit in het Koerdisch. Ook was een groot aantal van de tekstboeken geschreven in Koerdisch, in het Koermandji dialect. Vele auteurs van Arabische boeken, studeerde in de Koerdische medreses, en waren ook Koerdisch.

Eerste religieuze onderwijs

Afbeelding 3: De beroemde Koerdische intellectueel Said Nursi genoot ook een opleiding in de medrese

Religieus onderwijs onder de Koerden begon niet bij in de medrese, maar bijna bij de geboorte. Door de ouders word een groot deel van het Islamitische geloof uitgelegd. Maar wanneer het kind zes of zeven jaar oud is, werden ze gezonden naar een mele (dorpsimam) of een dorpeling die meestal training gehad had in de medrese, om het Arabische alfabet te leren. In de dorpen waar een medrese was, waren het vaak de studenten, de feqî, die de jonge kinderen het alfabet leerde. Als het kind de beginselen van het Arabisch onder de knie had, kreeg de docent een gift van de familie (in het Koerdisch meftûhane).

Voor elk boek, dat het kind afsloot, zou de leraar een andere meftûhane krijgen. Vooral de meftûhane die de docent voor het af laten lezen van de gehele Koran werd vooral een belangrijke gift gezien. Sommige families gaven de leraar vee. Als het kind niet langer meer studeerde in zijn dorp, maar een feqî werd in een medrese, zou dit een andere vorm aannemen.

Als ze in de medrese een boek zouden afmaken, zouden ze geen gift geven aan de docent maar een banket houden voor hun collega-studenten. De meftûhane was erg belangrijk. Dit kwam door bijgeloof. Er werd geloofd dat als de student geen meftûhane zou geven na het uitlezen van zijn lesboeken, hij dom zou worden en nooit beter zou worden.

Als het kind het Arabische alfabet voldoende had geleerd, begonnen ze met het lezen van de Koran. Beetje bij beetje zouden de kinderen alle delen van de Koran lezen en grote gedeelten uit hun hoofd leren. Na de koran begonnen de kinderen met het lezen van populaire toegewijde teksten in het Koerdisch over de islam. Bijvoorbeeld de Mewlûd van Mele Ehmed (Huseyn) Bateyî). , deze werden gevolgd door een andere Koerdische tekst, Mele Xelîl Sêrtî’s Nehcu’l-enam (een introductie tot de moslim doctrine). Ook werden de boeken van Nûbihar, een Koerdische-Arabische inleiding door de grote poet Ehmedê Xanî, en de Arabische Ghâyat al-ikhtisâr, een simpele tekst over de canonieke verplichtingen.

Voor de meeste kinderen zou dit het enige zijn wat ze ooit zouden lezen. Omdat ze hierna thuis zouden blijven en bezig zouden zijn met werk. De weinige uitverkorenen, die mochten verder studeren verlieten hun dorp en ging op een andere plaats in een medrese verder studeren. Hiervoor moesten ze minstens 12 jaar oud zijn. Of kinderen feqî zou worden, hing sterk af van de omstandigheden binnen de familie. In grote families met 4 tot meer kinderen studeerde ze meestal niet verder. En degenen, die talent vertoonde waren geschikt geacht om te studeren in de medrese. Families die hun sociale status probeerde te verbeteren zouden meer dan één kind naar de medrese sturen. Ze verwachten namelijk dat het respect van een feqî voor de hele familie zou gaan gelden.

Uiteindelijk waren er families zich hadden gespecialiseerd in de religieuze leerstof. Hierdoor kregen ze eervolle namen zoals Mala Melan (“familie van imams”), Mala Weliyan (“familie van heiligen”) of als xwedî ocax (“telgen van charismatische nakomelingen”).

Opleiding tot feqî

Meeste grotere dorpen van Koerdistan hadden één of meer moskeeën. De moskeeën hadden niet altijd een medrese, maar het omgekeerde was ondenkbaar. De medreses waren altijd gehecht aan een moskee. Meeste plaatsen hadden overigens een medrese. In grote steden konden er 50 tot 200 studenten zijn, maar bij kleine medreses waren er rond de 10 tot 50 feqîs. De kleinere medreses werden hicre genoemd (hujra). Meestal waren de medrese en de moskee onderdeel van hetzelfde gebouw. De studenten studeerde en sliepen in een grote ruimte en aten in kleine ruimtes waar ze hun beddengoed en kleding bewaarde. In de zomer zouden ze meer tijd spenderen op het dak van de medrese, waar ze ook sliepen.

Ondanks dat het gebed in de moskee werd beschouwd als meer verdienstelijk, namen de feqîs meestal niet deel aan de gemeenschappelijke gebeden in de moskee en ondernamen in plaats daarvan hun gebeden individueel en sneller in de medrese. Ze namen ook meestal afstand van de soenna (aanbevolen) gebeden die volgden na de verplichte. Feitelijk waren er veel feqî die hun (verplichte) ochtendgebed miste. Het volk in het algemeen als ook de meeste leraren toonde niet veel zorg over de striktheid van de feqîs’ in het volgen van gebeden. Volgens een wijdverspreid populair geloof, was zelfs als de feqîs sliepen dit een vorm van aanbidding; de feqîs werden gezien als de vogels van het paradijs. (Oftewel heilig)

Moskeeën en medreses hadden hun eigen onafhankelijke financiële bronnen in de vorm van land en bezit die vast zaten aan hen als vrome schenkingen (waqf). In de dorpen was dit voornamelijk agriculturele land, die werd gehuurd aan boeren; in steden, bezaten moskeeën hun eigen winkeltjes en huizen, en veel moskeeën hebben dit vandaag op de dag nog. Het inkomen, dat werd verkregen uit deze bronnen werd gewoonlijk beheerd door de lokale mele; in sommige plaatsen werd het beheerd door sjeiks of sayyids.

Elke moskee en medrese werd beheerd door een koster, die bekend stond als de micewrê mizgeftê. Hij hield de moskee en medrese schoon, sneed vuurhout voor de openhaard in de winter, voorkwam dat de platte aarden daken lekte door dezen te bedrukken met een zware steenroller, hield de watervoorraden bij, etc. Meeste van de kosters waren oude godvrezende mannen, die het werk uitvoerden als een vrome daad. Als de koster een arme man was kreeg hij een salaris, of van het budget van de moskee of van contributies (giften) verzamelt door de gemeenschap rond de moskee.

Feqî and feqetî

Als een jongen zijn huis had verlaten om religie te bestuderen in een ander dorp werd hij feqî genoemd. Hij zou zichzelf voorstellen in een hicre of medrese en zou de plaatselijke leraar vragen om een verblijfsplaats. Als hij geaccepteerd werd, zou hij daar blijven en studeren. Anders zou hij zijn geluk ergens anders moeten uitproberen.

Meeste docenten prefereerde intelligente studenten en testte eerst de kennis en intelligentie van de kandidaat. En alleen daarna zouden ze besluiten of ze hem zouden accepteren. Geen enkele student dacht eraan om geen respect te tonen voor het besluit van een leraar. Het respect wat tegenwoordig ontbreekt bij jongeren voor docenten. Het respect voor de docent was absoluut en er was zelfs een spreekwoord “Degenen die me zelfs één letter leert, daar zal ik een dienaar van worden.” Als een feqî zijn studie had afgesloten en zelf een mele werd zou de verering voor zijn leraar doorgaan. En dezelfde relatie zou bestaan tussen de familieleden van de student en van zijn docent.

In elke hicre en medrese in Koerdistan was de student verantwoordelijk gemaakt voor andere. Meestal was dit de oudste of de meest bekwame student. Deze stond bekend als mîrê hicrê of mîrê medrese. Hij gaf de leiding aan alle studentenzaken en kon hun gehoorzaamheid kon opeisen. Als er een probleem ontstond tussen de studenten en de docent, of tussen de studenten en de dorpelingen, was het de taak van de mîr om het op te lossen. Na één gehele dag zou de mir de studenten vertellen wat ze moesten doen. Hij vertelde ze wanneer het tijd was om de teksten te leren of het voedsel uit het dorp te halen voor etenstijd, voor studieavonden of rust of om naar bed te gaan.

De tijdsorganisatie in de medrese

De studeertijd was vijf en een halve dag per week, van zaterdag tot donderdagochtend. Op deze dagen waren de feqîs de hele dag bezig. Wanneer ze geen aanwijzingen kregen van hun docenten, zouden ze zelfstudie doen, zoals het leren van Arabische teksten, etc.

De leraar zou vroeg opstaan en het ochtendgebed uitvoeren in de moskee. Hierna zou hij lesgeven aan de feqîs. Elke dag zou hij hun individueel instructies geven en beginnen met de meest gevorderde tot dat hij bij de jongste student kwam. In een medrese of hicre waren veel studenten. Hier assisteerde de oudere studenten de jongeren. Een feqî die aan de beurt was, zou op zijn knieën naast de leraar gaan zitten en een tekst met hem lezen. Letter voor letter, woord voor woord, zin voor zin werd de tekst gelezen en uitgelegd. Meeste boeken werd bestudeerd in het Arabisch, maar de uitleg door de leraar en woord-voor-woord vertaling waren altijd in het Koerdisch. Deze stijl van lesgeven zorgde ervoor dat de medreses en hicres een belangrijke plaats waren voor de Koerdische taal. Zelfs in de jaren waar de taal moeite had te overleven. In hun preken en toespraken gebruikten de meles ook Koerdisch.

De studenten moesten hun teksten elke keer per klein stukje leren. Deze moesten ze hard oplezen (of reciteren, als ze de teksten uit het hoofd hadden geleerd) tegen de leraar. Waarbij de vragen beantwoorde van de docent. Als de docent tevreden was met de progressie van de student, vertelde hij hem om het volgende stuk te bestuderen. Als hij niet tevreden was, moest de student de volgende dag terugkomen, om dezelfde taak uit te voeren.

Groepsdiscussie had een belangrijke plaats in de medrese, en stond bekend als muzakere (discussie) waarin de student vragen zou stellen aan iemand anders over een boek, die hij had gestuurd. Er waren verscheidene types van muzakera, maar het had altijd te maken met de discussie tussen twee studenten over een boek, die zij hadden bestudeerd. Nadat een feqî instructies had ontvangen van zijn docent kon hij samen met een andere student, die hetzelfde boek beheerst, de les bespreken om het boek beter te begrijpen. Of hij kon een oudere student vragen hem te helpen met de tekst, voordat hij werd getest door de leraar. Muzakere was niet beperkt tot teksten uit het medrese curriculum; de feqî’s lazen ook andere boeken.

De avonden, vanaf het avondgebed (isha) tot en met laat in de nacht, was de tijd voor mitale (mutala’a), stille individuele studie. De feqi lag op de grond in groepjes en ieder bestudeerde zijn eigen boek ter voorbereiding van de lessen van de volgende dag.

Het standaard curriculum (boekenlijst/ rêz) bevatte rond de twintig boeken die de feqîs uit het hoofd moesten leren. De boeken behandelde o.a. het leven van de profeet, Arabische grammatica, de Koerdische taal en ook dichtkunst. Het leren van buitenaf begon in het beginstadium van de studie; de meer geavanceerde studenten (talib) deden dit niet veel. Zij bestudeerde commentaren (sherh) en aantekeningen (hashiye) op basisteksten (metn); maar alleen de metn moest bestudeerd worden: ongeveer een uur in elke ochtend, voor het ontbijt, uur voor het ochtendgebed en soms na het avondmaal. Op droge dagen leerde studenten hun leerstof buiten, rond de medrese en moskee of op een neer lopen op een lang stuk vlak land buiten het dorp. Op regenachtige dagen en in de winter, zouden de feqîs stallen en loodsen in het dorp opzoeken om hun lessen te leren.

Koerdisch nationalisme in de medrese

De medreses van Koerdistan konden ingedeeld worden in twee categorieën: degenen waarin een Koerdische identiteit duidelijk naar voren kwam en de apolitieke medreses waar het Soefisme dominant was. De Soefi sjeiks hadden ook hun politieke ambities, om hun eigen soefi order over heel Koerdistan te verspreiden en daarom meer toewijding tot de sharia te krijgen. Afgezien van hun afkeer van het seculiere Turkse leger, maakten de sjeiks gewoonlijk geen onderscheid tussen Moslim Koerden en Turkse, Arabische of Perzische moslims. Er waren ook een paar sjeiks die samenwerkte met de staatsautoriteiten, maar ze moesten dit in het geheim doen omdat dit tegen de onafhankelijkheid in ging, die het volk verwachtte van hun spirituele leiders.

In de meeste medreses waren er feqîs uit velen verscheidene regio’s, die vaak goed geïnformeerd waren over de Koerdische beweging. Er was dus een bewustheid over de verschillende condities in de verschillende delen van Koerdistan. Jonge feqîs hoorde van ouderen over de Koerdische opstanden in het verleden, over de staatsonderdrukking en over de executie van Koerdische nationale leiders. Er waren ook verscheidene nationalistische meles die spraken over `onderdrukking en ongeloof´ (zulm û kufr) van de Turkse autoriteiten en die verzen van de Qur’an en de tradities van de profeet citeerde en tot de conclusie kwamen dat deze onderdrukkers en ongelovigen verdreven moesten worden. Het feit dat de meeste Turken Hanefis zijn en de Koerden Shafiis maakte de fusie van religieuze en etnische sentimenten makkelijker.

Één van de opstanden waarin religie een grote rol speelde, maar ook de etniciteit was die van Sjeik Said Pirani. Deze streed voor een onafhankelijk Islamitisch Koerdistan en streed tegen de secularisatie onder Mustufa Kemal Ataturk.[3] Onder de Koerden waren er steeds meer mensen die de voorkeur gaven aan onafhankelijkheid of autonomie, vooral na de opheffing van het sultanaat en kalfiaat en de creatie van wat velen zagen als de “goddeloze” republiek. De beroemde Koerdische moslim Said Nursi[4], die ook een opleiding in de medrese had genoten was er echter fel tegen. Hij zei tegen Sjeik Said, die hem een brief had geschreven:”Wij zijn moslims, wij zijn broeders, we mogen er niet voor zorgen dat broeders elkaar bestrijden.” Dit is een goed voorbeeld waarom de Koerden samen met de Turken hebben gestreden voor een onafhankelijke staat. De Koerden voerden namelijk met hun Turkse moslimsbroeders een strijd voor “Islamitische” onafhankelijkheid. Maar later probeerde Kemalisten Islam als verenigde factor te vervangen door op Turks gebaseerd nationalisme. Dit was één van de redenen waarom er opstanden ontstond. Said Nursi[6] was dan ook tegen zowel het Koerdische als Turkse nationalisme.

Het einde van de Koerdische medrese en de opkomst van de Turkse staat

Omdat de medreses de Islamitische identiteit benadrukte van de Koerden en Turken en omdat er Koerdische lessen in de medreses werden gegeven werd er besloten om de medreses te sluiten. Dit werd ook mede gedaan om een “modern” schoolsysteem op te zetten.

Na 1925 werden echter dankzij de bekende educatiewetten (Kanun-i Tevhid-i Tedris ) van Mustufa Kemal alle medreses gesloten. De sluiting van de Koerdische medreses had als primaire doel de Koerden te assimileren, en de Koerden van alles van het eigen verleden af te sluiten. Op deze manier zouden de Koerden hun eigen geschiedenis vergeten. Alle moslims in het “Turkse” grondgebied werden voortaan werden als Turken gezien, terwijl niet-Moslims zoals Grieken, joden en Armeniërs werden gedefinieerd als minderheden.

Een ander belangrijk doel van Mustufa Kemal Ataturk was om een homogene religie in Turkije te creëren. Terwijl de Koerden voornamelijk de Soefi school aanhingen, wilde Atatürk dat de bevolking de Islamitische-Hanefitische school ging aanhangen. Hij richtte de „Diyanet“ (Organisatie voor religieuze aangelegenheden) op om het volk religieus homogeen te maken. In plaats van dat Kemal naar een scheiding tussen Kerk en Staat streefde onderwierp hij de Soennitische versie van de Islam aan de staat.” De expert op Turks gebied Erik Jan Zürcher schrijft dan ook dat er eigenlijk geen scheiding was van kerk en staat in Turkije. De staat was nauw verbonden met de moskeeën en stelde imams aan.[5]

Dit was ook één van de belangrijkste doelen van het verbod op traditionele kleding van Mustufa Kemal. De Koerden moesten hun authentieke kleding opgeven, zodat ze snel hun gebruiken en tradities verloren. De opdeling van Koerdistan tussen het Ottomaanse rijk en Perzische rijk werd voltooid in 1639. Maar noch de Perzen of Ottomanen hebben ooit het bestaan van de Koerden en Koerdistan ontkend. Noch hadden zijn ooit geprobeerd de Koerden te assimileren door wetten en regels tot en met 1923. Sinds het noorden van Koerdistan onderdeel werd van het nieuwe Turkije, namen de leiders van de Turkse staat alle middelen aan om alleen al de namen van de Koerden en Koerdistan uit te wissen met bloedvergieten en onderdrukking.

Conclusie

De medreses waren erop gericht om feqi’s of studenten op te leiden in de Arabische, Koerdische en Perzische taal en om ze meer te laten leren van de Islam. Hierna hadden de studenten de mogelijkheid om een wetenschapper, onderzoeker, imam, etc te worden. Ondanks dat de nadruk lag op de Islam, hebben de medreses een zeer belangrijke bijdrage geleverd aan de Koerdische literatuur en beschaving. Ze hebben velen beroemde intellectuelen, sjeiks (religieuze leider), patriotten voortgebracht. Deze namen weer deel aan opstanden.

De medreses laten goed zien wat voor een belangrijke rol de Islam speelde in Noord-Koerdistan in de tijden voordat de educatiewetten van Mustufa Kemal werden uitgevoerd. Er zijn veel redenen waarom Kemal Ataturk deze educatiewetten zou hebben uitgevoerd, maar de belangrijkste redenen was waarschijnlijk om de rol van de Islam in te perken en de regering meer macht te geven. Het is nog de vraag of er ooit weer scholen komen, die ook in het Koerdisch onderwijzen in Noord-Koerdistan. De Koerdische medreses zijn waarschijnlijk voor eeuwig van de aardbodem weg gevaagd, maar de Koerdische cultuur leeft nog voort onder de niet-geassimileerde Koerdische moslims.

Bijlagen:

Bekende mensen voortgebracht door de medreses

De volgende personen waren Ulamma’s en Soefi’s als ook auteurs van literatuur: Mawlana Khalid al-Kurdi (1773-1826), de meest internationale bekende hervormer van Naqshbandi .Shaikh Elî Harîrî (1010-1089), Mele Ehmed Huseyn Bateyî (1417-1491), Shaikh Mele Ehmed Cizîrî (1570-1640) en Feqiyê Teyran (1590-1660) worden gezien als oprichters van de Koerdische literaire traditie. Ze werden gevolgd door Feqî Reşîdê Hakkarî, Şerefxanê Colemergî (1693-1748), Selîm Suleyman (16e/17e eeuw), Mele Xelîlê Sêrtî (Khalil Si`irti, 1753-1843), Kharis Bidlîsî (18e eeuw.), Mele Yunus Herqetêni (18e-19e eeuw), Pertew Begê Hakkarî (1806), Siyaposh, Bekir Begê Erzî, Mensûr Girgaşî, Shaikh Ebdurrehmanê Akhtepî (1850-1910), Mele Elî Findikî, Xelîfe Ûsiv (Khalifa Yusuf), Shaikh Diyaeddîn (bekend als Hazret van Norshin), Mele Mihemmed Emîn Heyderî, etc.

b) Onder de Koerdische medreses waren ook afgestudeerden in de vroege perioden die een sterke bewustheid van de Koerdische nationale identiteit lieten zien en diepe zorgen hadden over de status van het Koerdische volk. Het werk van Ehmedê Xanî (1651-1707) beweegt nog steeds nationalisten. In de 19de eeuw was er Murad Khan Bayezîdî (1772-1832) en Mele Mehmûd Bayezîdî, in de 20e eeuw was er Mele Se’îdê Kurdî (Sa’id-i Nursi) hij speelde een belangrijke rol met betrekking tot de Islam in NK en Mele Şeyxmus Hesarî, die onder het pseudoniem Cigerxwîn schreef. Hij werd een bekende nationalistische dichter.

c) De medreses produceerde ook mannen die actief werden in politiek (nationalistische) en deelnamen aan Koerdische opstanden: Shaikh Ubaydullah of Nehri (wiens opstand in 1880, als de eerste opstand werd beschouwd met een nationalistischer dimensie); Shaikh Ubaydullah’s zoon, Shaikh Abdulqadir (Oprichter van de eerste Koerdische associatie in Istanbul 1908), Sayyid Taha uit Nehri (actief in nationalistische politiek in Zuid en Oost Koerdistan), Shakh Sa’id van Piran (Sjeik Said Pirani leidde de eerste grote opstand tegen de Turkse republiek in 1925), Mele Selîm of Hizan, Sayyid Shaikh Elî and Shaikh Şihabeddîn, waren ook betrokken in opstanden.

Noten
[1] Medrese education in northern Kurdistan door Zeynelabidin Zinar
Op het eind van het artikel is ook de volledige boekenlijst (rez) te zien van de studenten voor de geïnteresseerden.
[2] CHAPTER 3: THE HISTORICAL CONTEXT OF STANDARDIZATION: THE EMERGENCE OF THE KURDISH NATION Online boek van Hassan Pour over de Koerdische natie
[3] Biografie van Bediuzzaman Said Nursi
[4]De opstand van Sjeik Said Door Vladimir van Wilgenburg
[5] Inleiding: De Republiek Turkije – levensverhaal van een (bijna) tachtigjarige Prof. dr. Erik-Jan Zürcher is hoogleraar Turkse talen en culturen op de universiteit van Leiden en heeft een onderscheiding gekregen van de Turkse staat voor zijn werk.
[6] Volgens de site Koerdistan.nl was Said Nursi verschoven van een nationalistische gedachtegang naar een volledig Islamitisch gedachtegang. Said Nursi zou in 1908 de Sultan Abdulhamid gevraagd hebben om Koerdisch talige scholen te stichten. Hij zou in kranten en tijdschriften in het Koerdisch hebben geschreven. Na de val van de Sultan kwam Ataturk aan het hoofd. Omdat Said Nursi tegen de nationalistische ideologie van Ataturk was, is hij in de loop van de tijd naar verschillende plaatsen verbannen. Maar later verschoof zijn interesse echter vanuit het Koerdische volk naar de Islam. Volgens de schrijver van het artikel in Koerdistan.nl was hiermee duidelijk te zien dat hij Selahaddinê Eyyubî als voorbeeld heeft genomen. (Sallahadin)
[7] NK= Afk. voor Noord-Koerdistan

Proloog

Het is wel bekend dat Yezidisme één van de oudste religies is van het Midden-Oosten. Sinds het is ontwikkeld in Koerdistan en één van de principiële religies is van de Koerdische natie, is het logisch dat de religieuze literatuur, gebedsdiensten en leer werd uitgevoerd in de Koerdische taal. Bijvoorbeeld de twee heilige boeken Zend Avesta en Meshef Roj zijn Koerdisch.

Sinds het ontstaan van het christendom en zeker van de islam, is het beleven van het Yezidisme gevaarlijk geworden. Zowel religieuze, economische, culturele als territoriale redenen zijn jarenlang de reden geweest voor vervolgingen en onderdrukkingen. Deze gemeenschap was bijna uitgeroeid, en zij lopen in vele landen nog steeds een reëel gevaar. Deze godsdienst en zijn gelovigen staan dan ook genoteerd in het ‘rode boek’. Na 636-641 AD, bereikte de beweging van de Islam en de Arabische verspreiders Koerdistan. Als een resultaat, was het Koerdische volk ontdaan van hun vrijheid: hun religie, taal en cultuur ondervonden een ongekende plundering en vernietiging. Dit beleid van annihilatie van de Koerden werd over het algemeen in werking gesteld door de Islamitische centrums van macht van de Arabieren, Perzen en Turken. Sindsdien zijn de Yezidi’s altijd de dragers geweest van de Koerdische identiteit, die hierdoor de grootste slachtoffers zijn geweest van de onderdrukkende krachten. Volgens sommige bronnen was het gehele Koerdische volk vroeger Yezidi, toen er nog geen Islam bestond.

In de twintigste eeuw werd Koerdistan opnieuw verdeeld met de zege van Europa tussen Turkije, Iran Irak en Syrië. Al deze regeringen, gebruikte openlijk of in het geheim een beleid van fragmentatie, assimilatie en uitwijzing van de Yezidi Koerdistan. De regimes gebruikte hetzelfde beleid tegen de rest van de Koerden. Dit resulteerde in een gedwongen migratie van honderdduizenden Yezidi Koerden. De Yezidi religie benaderde menselijke en natuurlijke factoren op basis van kennis, verwierp onderdrukking en predikte liefde en vriendschap. Daarom het is een zonde, dat vandaag de dag, waar wij allemaal proberen te leven in vrijheid en tolerantie, dat deze religie zo duidelijk is geëlimineerd.

Het is een schade en dramatisch dat de mensheid ondanks zijn proclamaties voor idealen als rechten en vrijheid, stil blijft tegenover de religieuze en culturele aanval op de Yezidi’s georganiseerd door de Turkse, Perzische en Arabische ambtenaren. Deze religie driegt totaal vernietigd te worden. Dit zou niet alleen een immens verlies zijn voor de Koerden of Yezidi gelovigen, maar ook voor de gehele geciviliseerde wereld.

De leugens over het Yezidisme

Over het Yezidi-geloof doen de meest uiteenlopende verhalen de ronde. De meeste zijn onjuist. Er zijn mensen die schrijven dat het uit de islam is ontstaan, nog anderen omschrijven het yezidi-geloof als ‘satanisme’. Soms wordt zelfs gezegd dat de Yezidi’s ongelovigen zijn. Maar geen hiervan is waar.

Een voorbeeld van deze vooroordelen kwam van Sammy Ketz in een artikel in de site “Middle East Online”. In dit artikel stond dat de Yezidi duivelaanbidders waren en het hoofd van de Yezidi, de prins der duisternis. Wat een beetje vreemd is, aangezien in het geloof van de Yezidi geen duivel bestaat.
De moderne universiteiten en massamedia, hebben een grote invloed in het verspreiden van vooroordelen en het demoniseren van de Koerden, hun traditie en cultuur. Het gaat zelfs zover, dat er een groot deel van de Koerden die geen Yezidi zijn. De Yezidi ook als duivelaanbidders bestempelen.

Kennelijk hebben mensen er belangen bij om het Yezidisme in een kwaad daglicht te zetten. Terwijl dit geloof van de Koerden één van de oudste godsdiensten is waarvan de filosofie bovendien als basis heeft gediend voor vele andere, latere godsdiensten. In het yezidi-geloof bestaan er verschillende teksten over het ontstaan van de wereld, het leven, filosofie, astronomie, astrologie, mathematiek, enzovoorts.

Wie zijn de Yezidi’s en wat geloven ze?

Pauwenengel, het hoofd van de zeven engelen.

Volgens de Koerdische taal betekend het word Ezd, Ezda en Ezata simpelweg “God.” De Ezid, is volgens het Yezidi geloof één van de 1001 heilige namen.
Het Yezidisme is ontstaan voor het jodendom, het christendom en de islam. De oorsprong van Yezidisme is niet duidelijk. Historici en onderzoekers hebben geprobeerd linken te leggen tussen oude Mesopotaamse geloven en Yezidisme. Maar hieruit is geen definitieve conclusie gekomen. Het belangrijkste is, dat er een groot verband bestaat tussen het Yezidisme, Mithraism en Zoroatrisme.

De Yezidi’s geloven in één God (In het Koerdisch Xuda, Xweda of Xoda – wat letterlijk betekend een ‘zichzelf-schepper’ of God.) en Xoda communiceert via zijn hoofdengel met zijn gelovigen. Dit is niet erg verschillend van het Jodendom of Islam, dat god communiceert met zijn bericht via de profeet. De Yezidi’s zijn één van de weinige groepen, die in hun religieuze taal en etnische taal hetzelfde zijn, wat de authenticiteit van de religie benadrukt.

Afbeelding 1:Hz ali, de belangrijkste imam voor de alevi’s

Het alevitisme als een wereldbeschouwing, geloofsovertuiging en cultuur heeft zijn oorsprong in de Islam (Sji’itisme), de volksverhuizingen en de Koerdische cultuur. De naam alevitisme betekend “het volk van het vuur”, wat een verwijzing is naar een voor-islamitische monotheïstische religie en naar “Haziret Ali”. In Noord-Koerdistan en Turkije wonen ruim 20 miljoen alevieten. Hiertoe behoren zowel Turkse en Koerdische alevieten, waartussen duidelijke verschillen lijken te bestaan. Er leven ook Arabische alevieten, maar deze zijn verwant aan de Syrische alawieten.
Hoewel het alevitisme in veel opzichten een andere religie lijkt, hebben de meeste alevieten om zichzelf te beschermen doorgaans moslims genoemd. Hun rituelen en geloofsleer wijken echter sterk af van die van de soennieten.

Op bijvoorbeeld de site van de gemeente Rotterdam wordt er vanuit gegaan dat het alevitisme tot de sji’itische stroming behoort..Het alevitisme verschilt echter veel van de leer- en leefstellingen van de moslims. Dit geldt niet alleen voor de religieuze uitleg van de islam; de alevieten hebben hun eigen cultuurbeleving, religieuze uiting en levensbeschouwing. De belangrijkste kenmerken van het Alevitisme bevatten niet de meeste islamitische gebruiken, zoals bijvoorbeeld het dagelijkse bidden, het vasten en naar de moskee gaan. Ze hebben bijvoorbeeld wel een ramadan, maar op een andere dag. Volgens de alevieten is de mens de maatstaf in plaats van de Islam en de Koran.

Een opvallend kenmerk van het Alevitisme is de gelijke positie van vrouwen en mannen. Beide hebben verantwoordelijkheid in het privé en het openbare leven. Ook in de historische ontwikkeling van het Alevitisme hebben vrouwen een belangrijke rol gespeeld. Gelijkwaardigheid gaat bij de Alevieten samen met respect. Dit is ook weer te zien bij de cem. (Het Alevitisch gebed)

De leraar van het alevitisme Haci Bektas Veli zegt: “Beschaam niemand vanwege zijn natie of cultuur”. Ook zegt hij: “Gelovige en ongelovige zijn beiden van dezelfde druppel geschapen, op het niveau van God zijn beiden van gelijke waarde”.

Volgens deze gedachte wordt er geen onderscheid gemaakt in religie of geloof. Zowel een gelovige als ongelovige, zowel een christen als moslim kan een goed of slecht mens zijn.
Het goed of slecht zijn van een mens is verbonden met zijn gedrag en zijn verdiensten in de samenleving. De grootste aandacht van de alevieten gaat uit naar het “goed leven op aarde” in plaats van “goed leven volgens de regels” (van wie dan ook). Hierdoor werden zij ook vaak vervolgd door conservatieve en extremisten. Zij waren bang om hun gebruiken uit te voeren.

Meer informatie in detail

Afbeelding 2:Een moskee in Noord-Koerdistan

Zijn de alevieten Moslims?

De veelgestelde vraag of de alevieten[2], die in hun geloofsovertuiging en -praktijk
zo ver afwijken van de soennitische orthodoxie, nog als moslims beschouwd
kunnen worden, is er een die zowel binnen de soennitische als binnen de alevitische gemeenschap heel verschillend wordt beantwoord. De meest zinvolle manier om tot een antwoord te komen, zonder daarbij een waardeoordeel uit te spreken (de sekte van de een is immers de godsdienst van de ander), lijkt het
naast elkaar leggen van enerzijds de alevitische opvattingen en anderzijds de basiskenmerken van de soennitische en ‘twaalver’ sjiitische islam. In deze beide takken van islam worden de zogenaamde ‘vijf zuilen’ als de basisplichten van het geloof gezien:
1 de geloofsbelijdenis;
2 de vasten;
3 het rituele gebed;
4 gaven aan de armen;
5 de pelgrimstocht naar Mekka.

Aan de hand van deze ‘checklist’ kunnen we de volgende verschillen constateren.
1 De geloofsbelijdenis
Iedereen die moslim wil worden, dient de geloofsbelijdenis uit te spreken: “Er is geen god dan Allah/God en Mohammed is Gods gezant.” Alevieten spreken de
geloofsbelijdenis ook uit, maar in hoeverre dit een vorm van de geloofsbelijdenis is, is onzeker. Sommige alevieten voegen eraan toe: “En Ali is de stadhouder van God en de vertrouweling van Mohammed.” Dit drukt het enorme belang uit dat de alevieten, net als andere sjiieten, aan de persoon van Ali, de schoonzoon en neef van de
profeet, hechten. Zij zien hem als de eerste moslim, de enige rechtmatige opvolger van Mohammed die echter door ‘bedriegers’ opzij werd geschoven na de dood van de profeet. Sommigen gaan zelfs zo ver dat zij ervan overtuigd zijn dat Gods openbaring in feite niet voor Mohammed, maar voor Ali was bedoeld. In de praktijk van het geloof vervult Ali een grotere en vooral een emotionelere rol dan Mohammed.
In het alevitische denken speelt daarnaast het concept van de goede of complete mens, van wie Ali het prototype is, een grote rol. Men relativeert daarmee ook het geloof zelf, zeggend dat niet het geloof, maar het zijn van een (goed) mens belangrijk is. Moderne alevitische schrijvers trekken daarom vaak vergelijkingen met het Europese humanisme.

2 Het Vasten

Zowel soennitische als ‘reguliere’ sjiitische moslims vasten tussen zonsopgang en zonsondergang gedurende de dertig dagen van de maand Ramadan van de islamitische kalender. Alevieten doen dit meestal niet. Wel wordt door velen gevast gedurende twaalf dagen van de maand Muharrem. Met deze vasten wordt gerouwd om de dood van Ali’s jongste zoon die, samen met vrijwel de hele familie van Ali, in 680 n. Chr. door tegenstanders werd omgebracht.

3 Het rituele gebed

Terwijl vrome moslims vijfmaal per dag het rituele gebed (In het Koerdisch newej) verrichten, een combinatie van strikt gereguleerde bewegingen en uitspraken, en voor alle mannelijke Moslims het vrijdagmiddaggebed met het beluisteren van de wekelijkse preek in principe verplicht is, doen de alevieten geen van beide. In alevitische dorpen waren dan ook van oudsher geen moskeeën te vinden, ook al probeerde o.a. het Ottomaanse rijk en de Turkse republiek de alevieten te ‘soennificeren’ door het bouwen van moskeeën in hun dorpen en wijken. In de republiek is dat met name na 1980 gebeurd, toen de Turks-Islamitische Synthese, met zijn gemengd religieus-nationalistische boodschap de staatsideologie werd.
Alevieten hebben wel hun eigen religieuze bijeenkomsten, of zo men wil diensten.

Dit is de “cem” (bijeenkomst), die traditioneel op donderdagavond plaatsvindt. Deze bijeenkomst, die in een speciaal daarvoor bestemde ruimte gehouden kan worden, maar ook in een gewoon huis, wordt geleid door een dede, die bij deze gelegenheid ook geschillen hoort, mensen verzoent en straffen kan opleggen. De meest ingrijpende sanctie daarbij is een vorm van excommunicatie, een buiten de gemeenschap plaatsen, wat natuurlijk vroeger in een
geïsoleerd Anatolisch dorp vrijwel gelijkstond aan een doodvonnis. Het opbiechten van zonden en een gezamenlijke maaltijd, die wellicht sporen zijn van overgenomen christelijke sacramenten, maken deel uit van de dienst, waaraan mannen en vrouwen gezamenlijk deelnemen. Muziek in de vorm van ballades die begeleid worden met een luit, onder andere over de dood van Ali en zijn zoons, heeft een heel belangrijke plaats in het alevitische ritueel.

4 Het geven aan de armen (Aalmoes)

Er is onder alevieten een sterke traditie van het geven voor goede doelen ten bate
van de gemeenschap, maar dit gebeurt niet volgens de gedetailleerde regels die in
de soennitische islam zijn uitgewerkt.

5 De pelgrimstocht naar Mekka

Het is geen alevitische gewoonte om op pelgrimstocht naar Mekka te gaan, maar
men bezoekt graag de graftombes van alevitische heiligen in Anatolië. Het doel
daarvan is een spirituele reiniging, niet het verkrijgen van een plaats in het paradijs.
De bekendste pelgrimage vindt plaats op 16 augustus en voert naar het graf
van Haci Bektas¸, de stichter van de met het Alevitisme verwante Bektas¸i-derwisjorde, die voor 1925 wijdverbreid was en die momenteel vooral nog voortleeft in Albanië. De exacte relatie tussen de meer stedelijke en geletterde leden van de Bektas¸i-orde en de orale tradities van de alevieten is al lang onderwerp van
wetenschappelijk debat.

Conclusie

Uit het bovenstaande kan men wellicht concluderen dat alevieten weliswaar
heel ver van de ‘mainstream’ van de islam af staan, maar dat zij nog wel tot de
(sjiitische) islam behoren, iets wat bij andere geloofsgemeenschappen zoals de druzen en de Koerdische yezidis, veel minder duidelijk is. Als we weer een vergelijking met het christendom trekken, zouden we misschien kunnen zeggen dat soennieten en alevieten moslims zijn, zoals rooms-katholieken en quakers beiden christenen zijn.

Wie zijn de Koerdische alevi’s?

Afbeelding 3:Alevitische ritueel. Ze wijzen naar de hemel en naar de grond met hun handen. Het houdt in dat je in Allah/God moet geloven en ook in de hedendaagste tijd moet leven.

De Koerdische alevi’s werden niet alleen vervolgd, vanwege hun geloof, maar ook vanwege hun afkomst. Een deel van de alevitische gemeenschap streeft naar erkenning als gelijkwaardige geloofsgemeenschap naast de soennitische; een ander deel laat zich geleidelijk assimileren. De cultuurstrijd om de religieuze identiteit van de Alevieten vindt ook in Europa plaats (mogen de alevieten een eigen geestelijke uit Turkije laten overkomen of moeten ze het maar met een soennitische imam doen?). [3]

Volgens Koerdische bronnen hebben de Turkse alevi’s het geloof van de Koerden overgenomen. Niet alle Koerdische alevi’s zien zichzelf als Koerden. Maar het hoofdgebied van de Koerdische alevi’s ligt in Noord-Koerdistan. Deze Koerden leven voornamelijk in de provincies Bingöl, Elaziz, Dersim en Malatya. Onder deze alevi Koerden zitten Zaza sprekende Koerden en ook Kurmanji sprekende Koerden. Er leven ook Alevi Koerden in West-Koerdistan en Syrië, maar er is weinig bekend over deze kleine minderheidsgroepen binnen de alevi’s.

Wat bekend is over de alevieten in Turks Koerdistan, is dat een groot deel de kant van de kemalisten nam tegen het Osmaanse rijk, omdat ze de onderdrukking van de Soennieten nog in het achterhoofd hadden. Maar dit betekent niet dat alle Alevieten met de Turken samenwerkten. Want sommige van de heftigste gewapende conflicten van de jaren dertig uitgevochten tussen de troepen van de kemalistische republiek en alevitische groepen. Toen de staat in de jaren dertig effectieve controle wilde vestigen in het uitgestrekte en uitermate geïsoleerde berggebied van Dersim, brak daar een opstand van de alevitische Koerdische stammen uit, die met zeer harde hand werd onderdrukt. In de nasleep van de opstand werden grote aantallen inwoners van Dersim naar West- en Midden-Anatolië gedeporteerd. Hier leven nog steeds veel Koerdissche nakomelingen.

Deze opstand wordt door sommige gekenmerkt als een religieuze opstand en door andere als een Koerdische opstand of als een aparte regionale opstand. Maar volgens Martin van Bruinessen is de opstand zowel Koerdisch als alevitisch, omdat er voornamelijk Koerden aan deelnamen en omdat de Koerdische taal bij de opstand werd gebruikt. De opstand was volgens hem ook alevitisch, omdat er geen Soennitische Koerden aan deelnamen.

De alevieten in Noord-Koerdistan zijn echter grotendeels geassimileerd. Velen noemen zich eerst aleviet en daarna Turks. Bijvoorbeeld alevitische rituelen zijn nu allemaal in het Turks, zoals de nefes (religieuze liederen) en de gülbank (aanroepingen). Dit zijn de eerste assimilaties geweest door de Turken. Sommige historici beweerden dat er nooit Koerdische religieuze rituelen zijn geweest, maar aangezien de alevitische Koerden zijn is het ook aannemelijk, dat zij voor de assimilatie gewoon hun rituelen en gebeden in het Koerdisch deden. Doch zijn er mede dankzij de PKK alevieten geweest die zich ook Koerdisch voelden en ook meededen aan de strijd tegen het Turkse staatsapparaat. Ook vielen hierdoor de verschillen tussen de Soennieten en de Alevieten weg, omdat het “Koerd zijn” op de eerste plaats kwam.

Lokale historici van Koerdische alevi stammen zoals de Fırat, Rışvanoğlu en Kocadağ beweerde dat ze volledig Turks waren. Dit kwam overeen met de Kemalistische blik van de geschiedenis. Maar Dersim historici bleven er op aanhouden, dat zij Koerdisch waren. Later bleken er echter ook mensen uit Dersim te zijn, die het “Zaza” apart zagen van de Koerdische etniciteit. Later kwam er zelfs een beweging op die op kwam voor “Zazastan”, alhoewel deze beweging erg klein is kreeg deze later wel meer aanhang. Op de bekende encyclopedie wikipedia wordt Zaza zelfs als een andere categorie gerekend.

Afbeelding 4:Aynur Dogan, een bekende Koerdische Aleviet en artiest

Conclusie

Naar mijn mening hebben de Turkse Alevieten het alevitisme van de Koerden overgenomen in het Osmaanse rijk. Het alevitisme heeft een echte Koerdische identiteit die te zien is aan de lichte sporen van het Yedizisme en Zoroastrisme. (In bijvoorbeeld de naam en de gematigdheid in het geloof.)

Het debat over de identiteit van de Koerdische alevieten duurt nog steeds voort. Vooral bij Dersimler, die nu meer verspreid leven over Europa, Noord-Koerdistan en Turkije zelf door immigratie en deportaties betekent het dat er veel van de traditionele cultuur en religieuze praktijk verdwijnt. Maar jonge Dersim intellectuelen hebben successen behaald in het behouden en bewaren van de mondelinge overlevering, maar dit laat zien dat een groot deel van de Koerdische alevi cultuur al dood is. Een ander aspect van deze poging om de alevitische religie te behouden is ook de heruitvinding van Dersim en zijn cultuur en de herbevestiging van zijn afkomst. Dit kan resulteren in nieuw debat over de afkomst van de Koerdische alevieten, waardoor zij misschien zullen in zien dat ze Koerdisch zijn. (Wat al merkbaar is bij sommige alevitische jongeren, die zich als Koerdisch gaan zien en tegelijkertijd aleviet.) Het debat over de identiteit is nog echter niet voldoende of naar wens beantwoord en dit debat zal nog voortduren. Of de assimilatie van de Koerdische alevieten gedeeltelijk wordt teruggedraaid is nog de vraag, doordat Turks nu bij veel gebruiken en alevitische muziek wordt gebruikt. Enkele voorbeelden van Koerden die zich tegelijkertijd Alevi voelen en ook nog eens Koerdisch zijn de bekende Koerdische artiesten Aynur Dogan, Ahmet Kaya en Diyar.

Meer info:
Wikipedia.org
Alevitische gemeenschap in Nederland

Bronnen:
[1]Martin van Bruinessen – Culturen Midden-Oosten 1
[2]WRR – Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid
[3]Martin van Bruinessen – The debate on the ethnic identity of the Kurdish Alevis
[4]Vladimir van Wilgenburg – DE KOERDEN EN HUN GESCHIEDENIS EN TOEKOMST