Alevieten (Vladimir van Wilgenburg)

Wat is alevitisme


Afbeelding 1:Hz ali, de belangrijkste imam voor de alevi’s

Het alevitisme als een wereldbeschouwing, geloofsovertuiging en cultuur heeft zijn oorsprong in de Islam (Sji’itisme), de volksverhuizingen en de Koerdische cultuur. De naam alevitisme betekend “het volk van het vuur”, wat een verwijzing is naar een voor-islamitische monotheïstische religie en naar “Haziret Ali”. In Noord-Koerdistan en Turkije wonen ruim 20 miljoen alevieten. Hiertoe behoren zowel Turkse en Koerdische alevieten, waartussen duidelijke verschillen lijken te bestaan. Er leven ook Arabische alevieten, maar deze zijn verwant aan de Syrische alawieten.
Hoewel het alevitisme in veel opzichten een andere religie lijkt, hebben de meeste alevieten om zichzelf te beschermen doorgaans moslims genoemd. Hun rituelen en geloofsleer wijken echter sterk af van die van de soennieten.

Op bijvoorbeeld de site van de gemeente Rotterdam wordt er vanuit gegaan dat het alevitisme tot de sji’itische stroming behoort..Het alevitisme verschilt echter veel van de leer- en leefstellingen van de moslims. Dit geldt niet alleen voor de religieuze uitleg van de islam; de alevieten hebben hun eigen cultuurbeleving, religieuze uiting en levensbeschouwing. De belangrijkste kenmerken van het Alevitisme bevatten niet de meeste islamitische gebruiken, zoals bijvoorbeeld het dagelijkse bidden, het vasten en naar de moskee gaan. Ze hebben bijvoorbeeld wel een ramadan, maar op een andere dag. Volgens de alevieten is de mens de maatstaf in plaats van de Islam en de Koran.

Een opvallend kenmerk van het Alevitisme is de gelijke positie van vrouwen en mannen. Beide hebben verantwoordelijkheid in het privé en het openbare leven. Ook in de historische ontwikkeling van het Alevitisme hebben vrouwen een belangrijke rol gespeeld. Gelijkwaardigheid gaat bij de Alevieten samen met respect. Dit is ook weer te zien bij de cem. (Het Alevitisch gebed)

De leraar van het alevitisme Haci Bektas Veli zegt: “Beschaam niemand vanwege zijn natie of cultuur”. Ook zegt hij: “Gelovige en ongelovige zijn beiden van dezelfde druppel geschapen, op het niveau van God zijn beiden van gelijke waarde”.

Volgens deze gedachte wordt er geen onderscheid gemaakt in religie of geloof. Zowel een gelovige als ongelovige, zowel een christen als moslim kan een goed of slecht mens zijn.
Het goed of slecht zijn van een mens is verbonden met zijn gedrag en zijn verdiensten in de samenleving. De grootste aandacht van de alevieten gaat uit naar het “goed leven op aarde” in plaats van “goed leven volgens de regels” (van wie dan ook). Hierdoor werden zij ook vaak vervolgd door conservatieve en extremisten. Zij waren bang om hun gebruiken uit te voeren.

Meer informatie in detail


Afbeelding 2:Een moskee in Noord-Koerdistan

Zijn de alevieten Moslims?

De veelgestelde vraag of de alevieten[2], die in hun geloofsovertuiging en -praktijk
zo ver afwijken van de soennitische orthodoxie, nog als moslims beschouwd
kunnen worden, is er een die zowel binnen de soennitische als binnen de alevitische gemeenschap heel verschillend wordt beantwoord. De meest zinvolle manier om tot een antwoord te komen, zonder daarbij een waardeoordeel uit te spreken (de sekte van de een is immers de godsdienst van de ander), lijkt het
naast elkaar leggen van enerzijds de alevitische opvattingen en anderzijds de basiskenmerken van de soennitische en ‘twaalver’ sjiitische islam. In deze beide takken van islam worden de zogenaamde ‘vijf zuilen’ als de basisplichten van het geloof gezien:
1 de geloofsbelijdenis;
2 de vasten;
3 het rituele gebed;
4 gaven aan de armen;
5 de pelgrimstocht naar Mekka.

Aan de hand van deze ‘checklist’ kunnen we de volgende verschillen constateren.
1 De geloofsbelijdenis
Iedereen die moslim wil worden, dient de geloofsbelijdenis uit te spreken: “Er is geen god dan Allah/God en Mohammed is Gods gezant.” Alevieten spreken de
geloofsbelijdenis ook uit, maar in hoeverre dit een vorm van de geloofsbelijdenis is, is onzeker. Sommige alevieten voegen eraan toe: “En Ali is de stadhouder van God en de vertrouweling van Mohammed.” Dit drukt het enorme belang uit dat de alevieten, net als andere sjiieten, aan de persoon van Ali, de schoonzoon en neef van de
profeet, hechten. Zij zien hem als de eerste moslim, de enige rechtmatige opvolger van Mohammed die echter door ‘bedriegers’ opzij werd geschoven na de dood van de profeet. Sommigen gaan zelfs zo ver dat zij ervan overtuigd zijn dat Gods openbaring in feite niet voor Mohammed, maar voor Ali was bedoeld. In de praktijk van het geloof vervult Ali een grotere en vooral een emotionelere rol dan Mohammed.
In het alevitische denken speelt daarnaast het concept van de goede of complete mens, van wie Ali het prototype is, een grote rol. Men relativeert daarmee ook het geloof zelf, zeggend dat niet het geloof, maar het zijn van een (goed) mens belangrijk is. Moderne alevitische schrijvers trekken daarom vaak vergelijkingen met het Europese humanisme.

2 Het Vasten

Zowel soennitische als ‘reguliere’ sjiitische moslims vasten tussen zonsopgang en zonsondergang gedurende de dertig dagen van de maand Ramadan van de islamitische kalender. Alevieten doen dit meestal niet. Wel wordt door velen gevast gedurende twaalf dagen van de maand Muharrem. Met deze vasten wordt gerouwd om de dood van Ali’s jongste zoon die, samen met vrijwel de hele familie van Ali, in 680 n. Chr. door tegenstanders werd omgebracht.

3 Het rituele gebed

Terwijl vrome moslims vijfmaal per dag het rituele gebed (In het Koerdisch newej) verrichten, een combinatie van strikt gereguleerde bewegingen en uitspraken, en voor alle mannelijke Moslims het vrijdagmiddaggebed met het beluisteren van de wekelijkse preek in principe verplicht is, doen de alevieten geen van beide. In alevitische dorpen waren dan ook van oudsher geen moskeeën te vinden, ook al probeerde o.a. het Ottomaanse rijk en de Turkse republiek de alevieten te ‘soennificeren’ door het bouwen van moskeeën in hun dorpen en wijken. In de republiek is dat met name na 1980 gebeurd, toen de Turks-Islamitische Synthese, met zijn gemengd religieus-nationalistische boodschap de staatsideologie werd.
Alevieten hebben wel hun eigen religieuze bijeenkomsten, of zo men wil diensten.

Dit is de “cem” (bijeenkomst), die traditioneel op donderdagavond plaatsvindt. Deze bijeenkomst, die in een speciaal daarvoor bestemde ruimte gehouden kan worden, maar ook in een gewoon huis, wordt geleid door een dede, die bij deze gelegenheid ook geschillen hoort, mensen verzoent en straffen kan opleggen. De meest ingrijpende sanctie daarbij is een vorm van excommunicatie, een buiten de gemeenschap plaatsen, wat natuurlijk vroeger in een
geïsoleerd Anatolisch dorp vrijwel gelijkstond aan een doodvonnis. Het opbiechten van zonden en een gezamenlijke maaltijd, die wellicht sporen zijn van overgenomen christelijke sacramenten, maken deel uit van de dienst, waaraan mannen en vrouwen gezamenlijk deelnemen. Muziek in de vorm van ballades die begeleid worden met een luit, onder andere over de dood van Ali en zijn zoons, heeft een heel belangrijke plaats in het alevitische ritueel.

4 Het geven aan de armen (Aalmoes)

Er is onder alevieten een sterke traditie van het geven voor goede doelen ten bate
van de gemeenschap, maar dit gebeurt niet volgens de gedetailleerde regels die in
de soennitische islam zijn uitgewerkt.

5 De pelgrimstocht naar Mekka

Het is geen alevitische gewoonte om op pelgrimstocht naar Mekka te gaan, maar
men bezoekt graag de graftombes van alevitische heiligen in Anatolië. Het doel
daarvan is een spirituele reiniging, niet het verkrijgen van een plaats in het paradijs.
De bekendste pelgrimage vindt plaats op 16 augustus en voert naar het graf
van Haci Bektas¸, de stichter van de met het Alevitisme verwante Bektas¸i-derwisjorde, die voor 1925 wijdverbreid was en die momenteel vooral nog voortleeft in Albanië. De exacte relatie tussen de meer stedelijke en geletterde leden van de Bektas¸i-orde en de orale tradities van de alevieten is al lang onderwerp van
wetenschappelijk debat.

Conclusie

Uit het bovenstaande kan men wellicht concluderen dat alevieten weliswaar
heel ver van de ‘mainstream’ van de islam af staan, maar dat zij nog wel tot de
(sjiitische) islam behoren, iets wat bij andere geloofsgemeenschappen zoals de druzen en de Koerdische yezidis, veel minder duidelijk is. Als we weer een vergelijking met het christendom trekken, zouden we misschien kunnen zeggen dat soennieten en alevieten moslims zijn, zoals rooms-katholieken en quakers beiden christenen zijn.

Wie zijn de Koerdische alevi’s?


Afbeelding 3:Alevitische ritueel. Ze wijzen naar de hemel en naar de grond met hun handen. Het houdt in dat je in Allah/God moet geloven en ook in de hedendaagste tijd moet leven.

De Koerdische alevi’s werden niet alleen vervolgd, vanwege hun geloof, maar ook vanwege hun afkomst. Een deel van de alevitische gemeenschap streeft naar erkenning als gelijkwaardige geloofsgemeenschap naast de soennitische; een ander deel laat zich geleidelijk assimileren. De cultuurstrijd om de religieuze identiteit van de Alevieten vindt ook in Europa plaats (mogen de alevieten een eigen geestelijke uit Turkije laten overkomen of moeten ze het maar met een soennitische imam doen?). [3]

Volgens Koerdische bronnen hebben de Turkse alevi’s het geloof van de Koerden overgenomen. Niet alle Koerdische alevi’s zien zichzelf als Koerden. Maar het hoofdgebied van de Koerdische alevi’s ligt in Noord-Koerdistan. Deze Koerden leven voornamelijk in de provincies Bingöl, Elaziz, Dersim en Malatya. Onder deze alevi Koerden zitten Zaza sprekende Koerden en ook Kurmanji sprekende Koerden. Er leven ook Alevi Koerden in West-Koerdistan en Syrië, maar er is weinig bekend over deze kleine minderheidsgroepen binnen de alevi’s.

Wat bekend is over de alevieten in Turks Koerdistan, is dat een groot deel de kant van de kemalisten nam tegen het Osmaanse rijk, omdat ze de onderdrukking van de Soennieten nog in het achterhoofd hadden. Maar dit betekent niet dat alle Alevieten met de Turken samenwerkten. Want sommige van de heftigste gewapende conflicten van de jaren dertig uitgevochten tussen de troepen van de kemalistische republiek en alevitische groepen. Toen de staat in de jaren dertig effectieve controle wilde vestigen in het uitgestrekte en uitermate geïsoleerde berggebied van Dersim, brak daar een opstand van de alevitische Koerdische stammen uit, die met zeer harde hand werd onderdrukt. In de nasleep van de opstand werden grote aantallen inwoners van Dersim naar West- en Midden-Anatolië gedeporteerd. Hier leven nog steeds veel Koerdissche nakomelingen.

Deze opstand wordt door sommige gekenmerkt als een religieuze opstand en door andere als een Koerdische opstand of als een aparte regionale opstand. Maar volgens Martin van Bruinessen is de opstand zowel Koerdisch als alevitisch, omdat er voornamelijk Koerden aan deelnamen en omdat de Koerdische taal bij de opstand werd gebruikt. De opstand was volgens hem ook alevitisch, omdat er geen Soennitische Koerden aan deelnamen.

De alevieten in Noord-Koerdistan zijn echter grotendeels geassimileerd. Velen noemen zich eerst aleviet en daarna Turks. Bijvoorbeeld alevitische rituelen zijn nu allemaal in het Turks, zoals de nefes (religieuze liederen) en de gülbank (aanroepingen). Dit zijn de eerste assimilaties geweest door de Turken. Sommige historici beweerden dat er nooit Koerdische religieuze rituelen zijn geweest, maar aangezien de alevitische Koerden zijn is het ook aannemelijk, dat zij voor de assimilatie gewoon hun rituelen en gebeden in het Koerdisch deden. Doch zijn er mede dankzij de PKK alevieten geweest die zich ook Koerdisch voelden en ook meededen aan de strijd tegen het Turkse staatsapparaat. Ook vielen hierdoor de verschillen tussen de Soennieten en de Alevieten weg, omdat het “Koerd zijn” op de eerste plaats kwam.

Lokale historici van Koerdische alevi stammen zoals de Fırat, Rışvanoğlu en Kocadağ beweerde dat ze volledig Turks waren. Dit kwam overeen met de Kemalistische blik van de geschiedenis. Maar Dersim historici bleven er op aanhouden, dat zij Koerdisch waren. Later bleken er echter ook mensen uit Dersim te zijn, die het “Zaza” apart zagen van de Koerdische etniciteit. Later kwam er zelfs een beweging op die op kwam voor “Zazastan”, alhoewel deze beweging erg klein is kreeg deze later wel meer aanhang. Op de bekende encyclopedie wikipedia wordt Zaza zelfs als een andere categorie gerekend.


Afbeelding 4:Aynur Dogan, een bekende Koerdische Aleviet en artiest

Conclusie

Naar mijn mening hebben de Turkse Alevieten het alevitisme van de Koerden overgenomen in het Osmaanse rijk. Het alevitisme heeft een echte Koerdische identiteit die te zien is aan de lichte sporen van het Yedizisme en Zoroastrisme. (In bijvoorbeeld de naam en de gematigdheid in het geloof.)

Het debat over de identiteit van de Koerdische alevieten duurt nog steeds voort. Vooral bij Dersimler, die nu meer verspreid leven over Europa, Noord-Koerdistan en Turkije zelf door immigratie en deportaties betekent het dat er veel van de traditionele cultuur en religieuze praktijk verdwijnt. Maar jonge Dersim intellectuelen hebben successen behaald in het behouden en bewaren van de mondelinge overlevering, maar dit laat zien dat een groot deel van de Koerdische alevi cultuur al dood is. Een ander aspect van deze poging om de alevitische religie te behouden is ook de heruitvinding van Dersim en zijn cultuur en de herbevestiging van zijn afkomst. Dit kan resulteren in nieuw debat over de afkomst van de Koerdische alevieten, waardoor zij misschien zullen in zien dat ze Koerdisch zijn. (Wat al merkbaar is bij sommige alevitische jongeren, die zich als Koerdisch gaan zien en tegelijkertijd aleviet.) Het debat over de identiteit is nog echter niet voldoende of naar wens beantwoord en dit debat zal nog voortduren. Of de assimilatie van de Koerdische alevieten gedeeltelijk wordt teruggedraaid is nog de vraag, doordat Turks nu bij veel gebruiken en alevitische muziek wordt gebruikt. Enkele voorbeelden van Koerden die zich tegelijkertijd Alevi voelen en ook nog eens Koerdisch zijn de bekende Koerdische artiesten Aynur Dogan, Ahmet Kaya en Diyar.

Meer info:
Wikipedia.org
Alevitische gemeenschap in Nederland

Bronnen:
[1]Martin van Bruinessen – Culturen Midden-Oosten 1
[2]WRR – Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid
[3]Martin van Bruinessen – The debate on the ethnic identity of the Kurdish Alevis
[4]Vladimir van Wilgenburg – DE KOERDEN EN HUN GESCHIEDENIS EN TOEKOMST

Lees meer van
Be Sociable, Share!

Korte URL: http://azady.nl/?p=48

Geplaatst door op 13 Jun 2005. Gearchiveerd onder Religie. Je kan reageren of trackbacken RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry

You must be logged in to post a comment Log in

Advertentie

Inloggen | Designed by Gabfire themes