De macht van het beeld (Zilemo Aziz)

 Op de vlucht geslagen Koerden, april 1991
Op de vlucht geslagen Koerden, april 1991

Vroeger dacht men dat een foto een ‘window of truth’ was. Een beeld sprak meer dan duizend woorden, daarom zou het ook ‘onmogelijk’ zijn dat een foto een verkeerde indruk kon geven van de werkelijkheid. Fotojournalistiek is ooit begonnen als een eerlijk beroep. Er was geen noodzaak te liegen, de foto zei immers alles wat er te zeggen viel. Tegenwoordig is dit anders. De geschiedenis leert ons dat de mens beelden nodig heeft om echt te beseffen wat er aan de hand is. De no-fly-zone in Zuid-Koerdistan werd pas ingesteld door de Verenigde Staten nadat verschrikkelijke beelden van vluchtende Koerden verschenen en de wereld overgingen. Het Amerikaanse volk kwam pas in opstand tegen de oorlog in Vietnam, toen foto’s van deze oorlog werden gepubliceerd in kranten. Met andere woorden: de geschiedenis kan veranderd worden door de publicatie van bepaalde beelden. En net zoals de geschiedenis, kunnen ook beelden zeer goed gebruikt worden als hulpmiddel bij hate-speeches, ofwel haatpropaganda.

Augustus 1992. Een team van journalisten van het Engelse netwerk Independent Television Networks (ITN) wordt naar Noord-West-Bosnië gestuurd. De opdracht? Beelden verkrijgen van de vele veronderstelde concentratiekampen in Bosnië. Volgens verslaggeefster Penny Marshall was de opdracht vrij streng: Zonder goed materiaal kon het team niet thuiskomen. De reis naar Bosnië begon samen met Ian Williams van Channel Four en Ed Vulliamy van de Guardian. De journalisten bezochten het gevangenenkamp Omarska, waar meer dan duizend mannen als krijgsgevangenen van het Servische leger werden vastgehouden. In de omgeving van het kamp vonden constant schietpartijen plaats. Het kamp kwam over als luguber, een concentratiekamp was het echter zeker niet.. Jammer, want dit was niet waar de journalisten naar op zoek waren. Maar toen kwam er verandering in de situatie. Ze kregen te horen dat ze in het nabijgelegen Trnopolje het gewenste materiaal wel zouden kunnen schieten. Ze ging naar het kamp. Volgens geruchten zou dit een concentratiekamp zijn waar gevangenen gemarteld zouden worden. Deze geruchten kwamen echter niet overeen met de werkelijkheid. Toch moesten de journalisten iets doen om de wereld te kunnen laten zien dat de geruchten juist waren… [4]

In de dagen daarop kreeg de wereld te zien wat er ‘echt’ aan de hand was in Bosnië. Foto’s verschenen in kranten en televisiestations zonden reportages uit. Tijdschriften begonnen zelfs te concurreren over wie het meest gruwelijke beeld kon publiceren. De wereld verkeerde in schoktoestand. Veel media vergeleken de situatie in Bosnië met de concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog. Het is dan ook begrijpelijk dat het niet lang duurde voordat de internationale gemeenschap zich begon te bemoeien met het conflict in Bosnië. Zo waren in de Verenigde Staten de verkiezingen tussen Bill Clinton en George Bush senior volop opgang. Beiden gebruikten deze kwestie tijdens hun campagne voeringen voor hun buitenlandsbeleid.

 De foto die de wereld voor de gek hield

De foto die de wereld voor de gek hield

Waar hebben Marshall en haar collega’s toch nog een scène gevonden, die de hele wereld heeft gechoqueerd? Een scène die zo machtig was, dat de internationale gemeenschap zich ermee begon te bemoeien. Zoals gemeld deden er geruchten over een dergelijke kamp te ronde. De gevangen genomen mannen werden er ‘gefolterd’ door de Servische militairen. De Bosnische moslim Fikret Alic was een van die ‘gevangenen’. De foto was schokkend, dat is een feit. Maar een nog belangrijker feit is dat Fikret Alic en de andere mannen niet waren opgesloten achter een hek van prikkeldraad, er was namelijk helemaal geen hek van prikkeldraad rond het Trnopolje kamp. Het was geen gevangenis, het was een vluchtelingencentrum. Volgens een Duitse journalist die deze kwestie aankaartte, konden de vluchtelingen het kamp in en uit lopen. Door de positie van de camera’s zou een misleidende indruk zijn opgewekt. Op de foto is namelijk duidelijk te zien hoe het prikkeldraad aan de kant van de ‘gevangenen’ zit bevestigd, ze zouden dus eenvoudig kunnen uitbreken.
Er zijn verschillende opvattingen over wat er gebeurd is. Het is nog onduidelijk of Fikret Alic zo mager was als resultaat van een ziekte waaraan hij in zijn jeugd mee te kampen had, of dat hij werkelijk gemarteld werd door Servische militanten. Vele jaren later verklaarde Fikret Alic toch in een interview dat hij zo mager was omdat hij zijn eten niet kon binnenhouden, als gevolg van verwondingen veroorzaakt door de Servische militanten. [4]

Keuze van de fotograaf

De opdracht gegeven aan Marshall en haar collega’s was gebaseerd op geruchten. Zij publiceerden een beeld dat niet overeenkwam met de werkelijkheid. Een foto is altijd een interpretatie van de werkelijkheid. De fotograaf kiest de tijd, het kader, de belichting, perspectief, enzovoort. Zo beeldt de fotograaf de werkelijkheid af. Van compositie tot de symbolische betekenis ervan, iedere foto is, door de vele keuzes die de fotograaf tijdens het fotograferen maakt, bij voorbaat gemanipuleerd. Je zou kunnen zeggen dat dat precies is wat Marshall en haar collega’s deden. Ze creëerden een afbeelding van de werkelijkheid. Jaren later is immers gebleken dat er wel degelijk martelingen plaatsvonden in het kamp. Is wat zij deden daarom ook geoorloofd?

 De beroemde foto van Eddie Adams: ‘Bullet in the head’. Het werd gepubliceerd in grote getallen door de westerse en communistische persagentschappen. Noord-Vietnam liet met deze foto zien dat er een burgeroorlog gaande was tussen een corrupt regime in Zuid-Vietnam en een vrijheidsbeweging in Noord-Vietnam. Het westerse publiek zag de foto vooral als een bevestiging van een verschrikkelijke, zinloze en criminele oorlog onder leiding van de Verenigde Staten.

De beroemde foto van Eddie Adams: ‘Bullet in the head’. Het werd gepubliceerd in grote getallen door de westerse en communistische persagentschappen. Noord-Vietnam liet met deze foto zien dat er een burgeroorlog gaande was tussen een corrupt regime in Zuid-Vietnam en een vrijheidsbeweging in Noord-Vietnam. Het westerse publiek zag de foto vooral als een bevestiging van een verschrikkelijke, zinloze en criminele oorlog onder leiding van de Verenigde Staten.

Ontwikkelingen

Wat zeggen deze ontwikkelingen over ons als samenleving en over de ontwikkeling van de journalistiek? Het principe van het eerste fotoagentschap ter wereld, Magnum Agency, was: natural, no staging, no agendas. De allereerste fotojournalisten zagen zichzelf als waarheidzoekers en gedurende een lange periode deden zij dit ook. De journalisten van het Britse nieuwsteam hielden zich achter niet aan de principes van Magnum Agency. Zij gaven een niet-natuurgetrouwe indruk van de werkelijkheid, zij hadden alles in scène gezet en zij hielden er ook een geheime agenda op na. Je zou kunnen stellen dat dit totaal in strijd is met de normen en waarden van eerlijke fotojournalistiek. Wij als maatschappij voelden ons nadat dit boven water kwam dom en voor de gek gehouden. Het verschil niet tussen een echte ‘objectieve’ foto en een in scène gezette foto hadden wij immers niet kunnen zien. We waren gekwetst en gaven de schuld aan de fotojournalisten.

De macht van het beeld ligt in het feit dat het grote aantallen mensen kan bereiken en beïnvloeden. Het is dan ook niet wonderbaarlijk dat door staatsgerunde media deze tactiek gebruiken bij indoctrinatie van volken. Doorzoek iedere Turkse nieuwswebsite en je zult geen enkele ‘mooie, goede, aantrekkelijke’ foto van Abdullah Öcalan, de leider van de Arbeiderspartij van Koerdistan (PKK), vinden. Aan de andere kant: doorzoek iedere Koerdische nieuwswebsite en je zult geen ‘mooie, goede, aantrekkelijke’ foto van Recep Tayyep Erdogan, de premier van Turkije vinden. Waarom? Media weten dat afbeeldingen een belangrijk onderdeel zijn van de beeldvorming. Een grimmige foto van Öcalan zal een ‘zichtbare’ bevestiging geven van wat de Turkse overheid over hem predikt. Hetzelfde geldt voor de Koerdische media ten opzichte van de Turkse leiders. Punten van kritiek en opmerkingen worden niet altijd even snel gemaakt. Wij als volk accepteren eigenlijk gewoon dat onze mening op deze manier wordt beïnvloed door de media en in zekere zin door de staat. Betekent dit dan het einde van eerlijke onafhankelijke journalistiek?

Bronnen:

[1] Youtube, Judgment! 1/3 – The Bosnian ‘Death Camp’ Accusation: An Expose
[2] Youtube, Judgment! 2/3 – The Bosnian ‘Death Camp’ Accusation: An Expose
[3] Youtube, Judgment! 3/3 – The Bosnian ‘Death Camp’ Accusation: An Expose
[4] Artikel, Het concentratiekamp dat er niet was, Rolf Hartzuiker, 2000

Zilemo Aziz
Lees meer van Zilemo Aziz
Be Sociable, Share!

Korte URL: http://azady.nl/?p=774

Geplaatst door op 25 Sep 2010. Gearchiveerd onder Politiek. Je kan reageren of trackbacken RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry

You must be logged in to post a comment Log in

Advertentie

Inloggen | Designed by Gabfire themes